नवी अर्थक्रांती

Blog

वॉरेन बफेट यांची कथा

वॉरेन बफेट गुंतवणूक क्षेत्रातील जगातील सर्वात मोठंच नाही तर धनवान मंडळींच्या मांदियाळीतीलही अग्रेसर नाव. त्यांनी सर्व संपत्ती ही स्वतः कमावलेली आहे. स्वतःजवळचे २१.५ अब्ज डॉलर्स दान देऊन सुद्धा ८७.५ अब्ज डॉलर्सच्या संपत्तीसह ते जगातील तिसरे श्रीमंत व्यक्ती आहेत. तर त्यांची सुरुवात कशी झाली होती हे जाणून घेऊया.

वयाच्या २० व्या वर्षी वॉरेन यांनी कोलंबिया बिझनेस स्कूलमध्ये प्रवेश घेतला. जिथे श्री. बेंजामिन ग्रॅहम शिकवत होते. मूल्य गुंतवणूक सिद्धांतासाठी त्यांना ओळखले जाते. जगातील सर्वात महान गुरुकडून आपल्याला शिकायला मिळावे ही वॉरेनची इच्छा होती.

वॉरेन बेंजामिन यांची सर्व कामे कोणत्याही मोबदल्याशिवाय करू लागले. त्यांचा प्रामाणिकपणा बघून श्री. बेंजामिन प्रभावित झाले. सुट्टीच्या दिवशी ते वॉरेनला त्यांची गुंतवणुकीची कामे करायला सांगत. १९५१ साली बेंजामिन यांनी GEICO या वाहन विमा कंपनीत अभ्यास करण्यासाठी पाठवले. स्वतः बेंजामिन त्या कंपनीच्या प्रतिनिधी मंडळावर होते. तो शनिवारचा दिवस होता. कार्यालयाच्या दरवाज्यावर ते बराच वेळ थापा मारत राहिले. शेवटी द्वारपालाने दरवाजा उघडला आणि त्यांना थेट कंपनीचे प्रमुख लोरीमोर डेव्हिडसन यांच्याकडे पाठवले. त्या दिवशी ते एकटेच कार्यालयात आलेले होते.

त्या दिवशी या दोघांच्यात पाच तास चर्चा झाली. बफेट यांच्यावर त्यांचा फार प्रभाव पडला. वॉरेननी जवळच्या कमाईतून कंपनीचे नऊ हजार डॉलर्सचे शेअर विकत घेण्याची तयारी दर्शवली. या गोष्टीने प्रभावित झालेल्या बेंजामिन यांनी GEICO कंपनीचे ५० टक्के शेअर ७.२० लाख डॉलर्स देऊन विकत घेतले.

बफेट पुढची सहा वर्षं १९५७ पर्यंत बेंजामिन यांच्याकडेच शिकत होते. स्वतःची वेगळी गुंतवणूक कंपनी काढण्याइतपत ज्ञान त्यांना मिळाले होते. बेंजामिन यांच्या एका डॉक्टर गुंतवणूकदाराला त्यांच्या नव्या कंपनीसाठी भागीदारीत १० हजार डॉलर्स गुंतवू शकणारे १० डॉक्टर्स शोधण्यास सांगितले. या प्रस्तावास अकरा डॉक्टर्सनी होकार दिला.

पुढची पाच वर्षं बफेट आपल्या गुंतवणूकदारांना त्यांच्या मित्रमंडळींना कंपनीची शिफारस करायला सांगत होते. १९६२ मध्ये १.०५ लाख डॉलर्सच्या भागीदारीतून सुरु झालेला हा व्यवसाय ७० लाख डॉलर्सवर पोहोचला. बफेट यांनी स्वतःजवळचे १० लाख डॉलर्स डेम्पस्टर मिल या कंपनीत गुंतवले. ज्यामुळे कंपनीच्या कारभारात सुधारणा झाली आणि फक्त दोन वर्षात कंपनीने २३ लाख डॉलर्सची कमाई केली.

१९६२ मध्येच बफेट यांना अशीच अजून एक लॉटरी लागली. एका घोटाळ्यामुळे अमेरिकन एक्स्प्रेसचे शेअर्स ६५ डॉलर वरून ३५ डॉलर पर्यंत घसरले होते. बाकीचे सर्व लोक मूळ किमतीपेक्षा कमी किमतीत शेअर विकत होते. त्यावेळी बफेट यांनी स्वतःच्या संपत्तीचा ४० टक्के हिस्सा १३ लाख डॉलर्स अमेरिकन एक्स्प्रेसमध्ये गुंतवले. पुढच्या दोन वर्षात त्या शेअर्सची किंमत तिपटीने वाढली आणि भागीदारांनी २० लाख डॉलर्स कमावले.

त्यानंतर चार वर्षांनी मरणासन्न अवस्थेतील एक कापड कंपनी, ‘बर्कशायर हाथवे’ त्यांनी विकत घेतली. त्यावेळची आठवण सांगताना बफेट म्हणतात, “आम्ही एका भयानक बिझनेस मध्ये हात घातला होता. मी त्याला ‘वापरलेल्या सिगारेटचा थोटका’ म्हणतो. तुम्हाला तो खाली पडलेला दिसतो. तो खराब झालेला दिसतो, पण त्यात अजून थोडासा भाग शिल्लक राहिलेला असतो आणि तो तुम्हाला फुकटात मिळतो म्हणून तुम्ही तो उचलता. बर्कशायर विकत घेताना हाच विचार माझ्या मनात होता. ती तिच्या एकूण भांडवलापेक्षा खूप कमी किमतीत विकली जात होती म्हणून मी घेतली. पण ती खूपच वाईट चूक होती”

ही कंपनी विकत घेतल्यावर बफेट यांनी तिच्या कारभारात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला. पण त्यांचे सगळे प्रयत्न फोल गेले. मग त्यांनी त्यांच्या या ‘चुकीचा’ वापर त्यांचे सर्व गुंतवणूक व्यवहार सांभाळण्यासाठी सुरु केला. कंपनी शेअर बाजारात नोंदणीकृत असल्याने ते आता शेअर बाजारातून पैसे उभे करू शकत होते. GEICO बरोबरचा अनुभव गाठीशी असल्याने विमा कंपन्यांचे महत्त्व ते जाणून होते.

१९६७ मध्ये त्यांनी ८६ लाख डॉलर्स देऊन दोन विमा कंपन्या विकत घेतल्या. ज्यांचा एकत्रित पोर्टफोलिओ होता ३.२ कोटी डॉलर्स. पुढील दोन वर्षात त्यात वाढ होऊन तो ४.२ कोटी डॉलर्स वर पोहोचला. बफेट यांनी आपले हे धोरण तसेच सुरु ठेवले. २००४ पर्यंत बर्कशायर हाथवेने ३८ विमा कंपन्या विकत घेतल्या होत्या.

१९७९ पर्यंत बफेट यांची एकूण संपत्ती १४ कोटी डॉलर्सवर पोहोचली होती, पण त्यांनी आपल्या पगारात वाढ केली नाही. पूर्वीचाच ५० हजार डॉलर एवढाच पगार घेत राहिले. अजूनही ते आपल्या जुन्या घरातच राहतात, जे त्यांनी १९५८ मध्ये ३१ हजार ५०० डॉलर्सला विकत घेतले होते. पुढे ४० वर्षं बर्कशायर हाथवेचे शेअर चक्रवाढ पद्धतीने जवळपास २२.२ टक्के या दराने वाढतच राहिले आणि आज बफेट यांची संपत्ती ८७.५ अब्ज डॉलर्स इतकी प्रचंड आहे.

काही वर्षांपूर्वीच त्यांनी लोवातील (अमेरिकेतील एक राज्य) जगातील सर्वात मोठ्या पवनऊर्जा प्रकल्पात ३.५ अब्ज डॉलर्स गुंतवण्याची घोषणा केली होती. तसेच त्यांनी आपल्या आपल्या संपत्तीचा ९९ टक्के हिस्सा दान करण्याची प्रतिज्ञा केली आहे. याआधीच २००६ पासून आजपर्यंत त्यांनी जवळपास २१.५ अब्ज डॉलर्सचा निधी बिल आणि मेलिंडा गेट्स फाउंडेशनला दान स्वरुपात दिला आहे.

वॉरेन यांनी गुंतवणूक करताना नेहमी दीर्घकालीन गुंतवणुकीला प्राधान्य दिले. ते नेहमी म्हणतात, “तुम्हाला प्रतिष्ठा कमवायला २० वर्षे लागतात आणि गमवायला फक्त ५ मिनिटे पुरेशी आहेत. तुम्ही जर ही गोष्ट लक्षात ठेवली तर तुम्ही प्रत्येक गोष्ट वेगळ्या प्रकारे कराल”

जगातील सर्वात श्रीमंत लोकांकडून तुम्ही कोणते धडे शिकू शकता?

पैसा कमावण्याआधी तो कसा कमवायचा हे शिकण्यात तुमचा वेळ गुंतवायला तुम्हाला आवडते का? ‘निर्गमन धोरण (Exit Strategy) ऐवजी यशस्वी धोरण (Success Strategy) वर तुम्ही कसे लक्ष केंद्रित करू शकता? ज्यामुळे तुम्हाला कधीही व्यवसाय बंद करण्याची वेळ येणार नाही.

वॉरेन बफेट एकदा विद्यार्थ्यांशी बोलताना म्हणाले होते, “माझ्याकडे तुमच्यापेक्षा कदाचित जास्त पैसे आहेत, पण त्याने काहीही फरक पडत नाही. तुमच्यात आणि माझ्यात एकमात्र फरक आहे; तो म्हणजे, मी रोज सकाळी उठल्यावर मला जे करायला आवडतं, ते सगळं काही करू शकतो. तुम्हाला माझ्याकडून काही संदेश हवा असेल, तर तो हाच असेल”

24 January 2024
कुटुंबीयांचा पाठिंबा की विरोध ? व उपाय

महाराष्ट्रात जन्माला आलेल्या माणसाने पिढ्यानपिढ्या उद्योग केल्याची उदाहरणे जवळपास नाहीतच. काही वर्षापूर्वीपर्यंत मराठी माणूस हा एकमेकांचे पाय खेचण्यातच धन्यता मानतो असा ठाम समज होता. मात्र आता तो काही प्रमाणात का होईना मोडून निघत आहे. महाराष्ट्राने वारंवार दिग्गज व्यावसायिक दिले आहेत. त्यातील कित्येक व्यावसायिकांची नावे देखील आज आपल्याला माहिती नसतील, पण त्यांचे कर्तृत्व आपण नाकारु शकत नाही.

उद्योगपती वालचंद हिराचंद, लोखंडी नांगरांना जन्म देणारे किर्लोस्कर बंधू, आबासाहेब गरवारे, भारत फोर्जचे बाबा कल्याणी, विकोचे पेंढारकर घराणे, कॅमलिनचे दांडेकर, आयफ्लेक्सचे दीपक घैसास, दास ऑफशोअरचे अशोक खाडे, घोडावत ग्रुपचे संजय घोडावत, व्हीआयपी कपड्यांचे सर्वेसर्वा पाठारे बंधू, सारस्वत बँकेचे एकनाथ ठाकूर, मराठी नाटक व्यवसायाला वेगळा आयाम देणारे विष्णुदास भावे, दाते पंचांग विकणारे दाते, पितांबरीचे प्रभुदेसाई, बीव्हीजीचे हणमंतराव गायकवाड, माने ग्रुपचे रामदास माने, हावरे ग्रुप अशी न संपणारी मराठी व्यावसायिकांची यादी आहे.

मात्र या सर्व उद्योजकांचा विचार केला तर असे आढळून आले आहे, ते म्हणजे यातील बहुतांश उद्योजक हे पहिल्या पिढीचे उद्योजक आहेत. त्यांना आपला उद्योग वारसा पुढच्या पिढीकडे म्हणाव्या तशा प्रभावी पध्दतीने हस्तांतरीत करता आला नाही व या सर्व उद्योजकांच्या आधीच्या पिढीनेही कधी व्यवसाय केलेला नव्हता. त्यामुळे ओघानेच हे आले की, कोणालाही कुटुंबातून फारसा पाठिंबा मिळाला नव्हता. तरीही या उद्योजकांनी आपला उद्योग मोठा करण्याची स्वप्ने पाहिली. त्यासाठी लागेल ते कष्ट उपसले, आपल्या स्वप्नांचा पाठपुरावा केला व अपेक्षित असणारे यश त्यांना मिळाले. त्यामुळे आपण खचून न जाता या उद्योजकांनी निर्माण केलेल्या वाटांवरून पुढे चालायचे आहे.

व्यवसाय करताना घरातून विरोध होतो हे मान्य; पण घरातील लोकांना तुम्हाला विरोध करायचा नसतो. ते तुमच्या काळजीपोटी तसे बोलत असतात, कारण त्यांनाही उद्योगाचा कोणताही अनुभव नसतो. त्यांनी उद्योग सुरु करुन अपयशी झालेली काही उदाहरणे पाहिलेली असतात. मात्र त्या उदाहरणातील अपयश कशामुळे आले याचा त्यांनी चिकित्सक अभ्यास केलेला नसतो. कुटुंबातील व्यक्तींना तुमच्यापेक्षा तुमच्या जोडीदाराची जास्त काळजी असते. त्यांना तुमच्यावर जबाबदारी देऊन मोकळे व्हायचे असते. मग ते तुमचे लग्न लावून देण्यासाठी सारखे मागे लागतात.

घरातील व्यक्तींचा विरोध कमी करुन त्यांचा पाठिंबा मिळवण्याचा प्रयत्न करण्याचे काही उपाय आपण पाहू या. घरातील व्यक्तींचा विरोध असणाची काही कारणे म्हणजे उत्पन्नाची अनिश्चितता, भांडवल लावण्यासाठी कमी पडणारी क्षमता, अनुभवाचा अभाव ही होत. एकतर तुम्ही भरपूर पैसा कमावून घरी द्यायला लागला की, घरच्यांचा व्यवसायाला असलेला विरोध सहज मावळून जातो. तुम्ही पैसे कमावावेत ही त्यांची माफक अपेक्षा असणे स्वाभाविक आहे. आता घरातील सर्वात जिव्हाळ्याच्या व्यक्तीला विश्वासात घेऊन व्यवसाय पूर्ण समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करा. तुम्ही घरातील या व्यक्तीला तुम्ही व्यवसाय करु शकता ही खात्री पटवून देऊ शकलात, तर व्यवसायासाठी लागणारी मदतसुध्दा घरातल्या व्यक्तींकडून मिळते. जेव्हा तुम्ही घरातील या व्यक्तीचा विश्वास संपादन करता तेव्हा तुम्हाला कोणालाही व्यवसाय पटवून देण्याचा आत्मविश्वास निर्माण होतो. मग ती व्यक्ती हळूहळू घरातील इतर व्यक्तींना तुमच्या बाजूने करते.

गुजराती, मारवाडी, पंजाबी व सिंधी कुटुंबामध्ये घरातील वातावरणच व्यवसायासाठी अनुकूल असते. त्यामुळे त्यांना जास्त संघर्ष करावा लागत नाही. म्हणून शक्यतो काहीजणांनी मिळून व्यवसाय चालू केला, तर प्रत्येकाने दुसऱ्याच्या घरात समजावून सांगावे म्हणजे ते पटकन समजून जातात व त्यांना विश्वास बसतो की हा शेजारचा/किंवा कॉलेजमधला मित्र व्यवसाय करतोय म्हणजे तुमच्याबरोबर कोणीतरी आहे व तुम्ही काहीतरी करु शकता.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट; कुटुंबातील व्यक्तीचा पाठिंबा असो किंवा विरोध असो आपले पूर्ण लक्ष व्यवसाय मोठा करणे, त्यासाठी लागेल त्या गोष्टी करणे यावरच असले पाहिजे. घरातील लोक तुम्हाला सुरवातीला पाठिंबा देत नसतील, तर कालांतराने का होईना ते तुमच्या बाजूने होतातच. हे सगळीकडे झाले आहे हा इतिहास आहे. परत या इतिहासाची पुनरावृत्ती करण्यासाठी तुम्हाला लाख लाख शुभेच्छा.

लवकरच आपण दुसऱ्या भागाकडे जाणार आहोत. त्यात आपण प्रत्यक्ष सुरुवात, भांडवल उभारणीची प्रक्रिया व सरकारी परवानग्या याविषयी जाणून घेणार आहोत. तर तयार होऊ या – व्यवसायाचा श्रीगणेशा करण्यासाठी.

अमोल चंद्रकांत कदम, नवी अर्थक्रांती

24 January 2024
स्वतःच स्वतःचे नायक बना

एक उद्योजक म्हणून तुम्हाला मिळालेला आजवरचा सर्वात वाईट सल्ला कोणता होता? माझ्यासाठी तो होता, “स्वतः स्वतःचे बॉस बना. Be Your Own Boss.”

मी हा विचार माझ्या विशीत ऐकला होता आणि त्यानंतर स्वतःचा ‘बॉस’ बनण्यात मी बरीच वर्षे घालवली. माझ्यासाठी तो अत्यंत वाईट काळ होता. मालक-कर्मचारी यांच्यातला संवाद मी स्वतःशीच करायचो. मी कुठे चुकतोय, कुठे कमी पडतोय या आणि अशा बऱ्याच गोष्टींचा विचार करायचो.

पण हा संवाद माझ्या एकट्यापुरता मर्यादित होता.

पुढे अनेक यशस्वी लोकांना भेटल्यावर माझ्या लक्षात आले की, यापैकी कुणीही स्वतःचा बॉस बनण्याचा प्रयत्न करत नाही आहे. या सगळ्यांना एक गोष्टी पक्की ठाऊक आहे की, इतरांसाठी काम केल्यानेच यश प्राप्त होते. त्यामुळे त्यांनी आपापल्या परीने स्वतःचे बॉस निवडले होते.

काहीजण स्वतःच्या सहकाऱ्यांना बॉस मानत होते, तर काहीजण त्यांच्या ग्राहकांना. इतर काही त्यांच्या गुंतवणूकदारांना किंवा भागीदारांना. पण या सगळ्यांमध्ये एक गोष्ट समान होती. हे सगळे लोक नेहमी प्रेरित असत, त्यांना जबाबदारीची जाणीव असे आणि त्यांच्या कामाचं सर्वत्र कौतुक केलं जाई. ते जितके यशस्वी होत गेले, तितकेच जबाबदार होत गेले.

त्यामुळे जर तुम्ही अजूनही स्वतःचा बॉस बनण्याचा प्रयत्न करत असाल, तर ते लगेच सोडून द्या, त्याऐवजी योग्य बॉस शोधण्याचा प्रयत्न करा. चांगले काम करण्याचा प्रयत्न करा. ‘जे करावे लागते’ ते न करता, ‘जे करायला आवडते’ ते करण्याचा प्रयत्न करा. जो कोणता व्यवसाय कराल त्याची क्षितिजे विस्तारताना आपल्यामधील शक्यतांचा, क्षमतांचा वापर करा. स्वतःच स्वतःचे नायक बना…

हा लेख तुम्हाला कसा वाटला हे आम्हाला कमेंटमध्ये नक्की सांगा. आणि आवडल्यास लाईक आणि शेअर करा.

23 January 2024
तुमच्या आमच्यासारखा सामान्य व्यक्ती असो किंवा अगदी मुकेश अंबानी, आर्थिक नियोजनाची गरज प्रत्येकाला आहे
शेअर बाजारामध्ये गुंतवणूक करण्यामागे संपत्ती निर्माण करणे तसेच आपली आर्थिक ध्येयं पूर्ण करणे हा उद्देश असू शकतो. जसे की,
- मुलांच्या शिक्षणासाठी
- नवीन / मोठे घर घेण्यासाठी
- मुलीच्या लग्नासाठी
- स्वतःच्या निवृत्ती नियोजनासाठी
अशा प्रकारे आर्थिक ध्येय आपल्याला आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर खुणावत असतात. एका बाजूला वाढणारी महागाई, सुधारत चाललेला राहणीमानाचा दर्जा आणि प्रत्येक वस्तू ब्रँडेड हवी अशी मानसिकता; हे सर्व मिळवण्यासाठी आपली धडपड चालू असते. आज शेअर बाजार गुंतवणुकीतील वेगवेगळे पर्याय समोर दिसत असले, तरी या पर्यायाकडे वळण्याआधी स्वतःचे आर्थिक नियोजन करणे गरजेचे आहे. कारण जोपर्यंत किती पैसा आणि कोणत्या आर्थिक ध्येयासाठी, कधी लागणार हे जोपर्यंत मला कळत नाही तोपर्यंत मला किती पैसा गुंतवावा, किती जोखीम घ्यावी हेही कळणार नाही. चला तर मग आज आपण आर्थिक नियोजनाचे महत्व समजून घेऊ.

आर्थिक नियोजन म्हणजे नक्की काय?

आज प्रत्येक व्यक्तीची मग तो तुमच्या माझ्यासारखा सामान्य व्यक्ती असो किंवा मुकेश अंबानी प्रत्येकाला काही ना काही आर्थिक ध्येयं आहेत. आज एखादा व्यक्ती महिन्याला १ लाख रुपये कमवत असेल आणि ४०-५० हजार जर त्याला दर महिन्याला घरखर्चाला लागत असतील तर उरलेली रक्कम बचत आणि गुंतवणुकीच्या माध्यमातून पुढील भविष्यातील गरजांसाठी, अडचणीच्या काळातील खर्चासाठी बाजूला ठेवणे अनिवार्य आहे, हो ना? आर्थिक नियोजन म्हणजेच आपल्या भविष्यातील खर्चाचा मागोवा घेणे आणि त्याची तरतूद करणे. आज वाढलेली महागाई, शिक्षण आणि औषधपाण्याचा वाढलेला खर्च त्यामुळे भविष्याबद्दल कमालीची भीती निर्माण झालेली दिसते. या सर्वांतून मार्ग काढण्यासाठी ‘आर्थिक नियोजन’ करून घेणे हाच पर्याय उभा राहतो.

आर्थिक नियोजन करताना पुढील मुख्य घटक पहिले जातात
- सध्याची आर्थिक परिस्थिती
- भविष्यातील आर्थिक ध्येय
- गुंतवणुकीत जोखीम घेण्याची क्षमता
वरील ३ मुख्य घटकांवर बहुतेक गोष्टी अवलंबून आहेत. आर्थिक नियोजनाचे खालील मुख्य भाग आहेत.
- पैशाचे व्यवस्थापन
- विमा नियोजन
- गुंतवणूक नियोजन
- निवृत्ती नियोजन
- मालमत्ता हस्तांतरणाचे नियोजन
आपण सविस्तरपणे प्रत्येक बाजू समजावून घेऊ, जेणेकरून तुम्हाला स्वतःचे आर्थिक नियोजन करणे सोपे जाईल.
- पैशाचे व्यवस्थापन – आर्थिक नियोजन करण्याआधी आपल्या पैशाचे व्यवस्थापन आपण कसे करतो हे आपल्याला माहित असणे गरजेचे आहे. महिन्याला आपण किती कमावतो, किती खर्च करतो, महिन्याच्या खर्चाचे बजेट, वर्षाच्या खर्चाचे बजेट हे सर्व पैशाच्या व्यस्थापनामध्ये केले जाते. जोपर्यंत तुम्ही पैशाच्या व्यवस्थापनाला महत्व देत नाही, तोपर्यंत तुम्ही तुमचा आर्थिक स्तर उंचावू शकत नाही.
- विमा नियोजन – आज जीवन अनिश्चिततेने भरलेले आहे, त्यामुळे कधी कोणते संकट समोर उभे राहील सांगता येत नाही. विमा नियोजनाच्या माध्यमातून आपण आपल्या आर्थिक जबाबदाऱ्या विमा कंपन्यांवर सोपवू शकतो. जीवन विमा, आरोग्य विमा, वाहन विमा, घराचा विमा अशा अनेक पद्धतीने आपण आपल्या भोवती एक संरक्षक कवच उभा करू शकतो. भारतीय मानसिकतेत अजूनही विम्यावर होणार खर्च म्हणजे वाया गेलेला खर्च समजला जातो.
- गुंतवणूक नियोजन – आर्थिक नियोजनातील महत्वाचा टप्पा म्हणजे गुंतवणूक नियोजन. वेगवेगळ्या आर्थिक ध्येयासाठी वेगवेगळे आर्थिक नियोजन करणे म्हणजे गुंतवणूक नियोजन होय. मुलांच्या शिक्षणासाठी, नवीन/मोठे घर घेण्यासाठी, मुलीच्या लग्नासाठी अशा एक ना अनेक ध्येयासाठी योग्य नियोजन गरजेचे आहे.
- निवृत्ती नियोजन – आपण २५ वर्ष शिकत असतो आणि २५-३० वर्ष नोकरी किंवा धंदा करतो आणि या काळात जी काही शिल्लक बाजूला ठेवली असते त्यातून आपल्याला आपल्या निवृत्ती नंतरच्या काळासाठी नियोजन करायचं असते. निवृत्ती नियोजन ही काळाची गरज आहे; कारण वाढलेली महागाई, कमी होणारे व्याजदर यामुळे आपल्या भविष्यासाठीच्या नियोजनाची सुरुवात आजपासूनच करा.
- मालमत्ता हस्तांतरणाचे नियोजन – बॉलीवूड सिनेमा असो किंवा आपला मराठी सिनेमा, मालमत्तेसाठी होणारे कौटुंबिक वाद आपण त्यामध्ये पहिले आहेत. आज तसे वाद कदाचित आपल्या घरात होणार नाहीत कारण ते बहुधा काल्पनिक असतात, पण आपण हयात नसताना आपल्या मालमत्ता आपल्या कुटुंबियांच्या नावावर हस्तांतरित होताना त्यांना त्रास होऊ द्यायचा नसेल तर काही तरतुदी आजच कराव्या लागतील; जसे की इच्छापत्र किंवा मृत्यपत्र बनविणे. लक्षात घ्या आज या गोष्टी खूप सहजरित्या करू शकतो, पण पैसा कमावण्यातच आपण इतके अडकलो आहोत की ह्या सर्व गोष्टींकडे पाहायला आपल्याला वेळच नाही.
पैशाचे व्यवस्थापन आणि आर्थिक नियोजनाचे महत्व ज्याला पटले आणि त्यानुसार स्वतःच्या आर्थिक जीवनाला ज्यांनी योग्य आकार दिला त्यांची आर्थिक ध्येयं दृष्टीक्षेपात येतात कारण एक राजमार्ग त्यांच्यासाठी तयार झालेला असतो. आर्थिक नियोजन नसलेले लोक एक तर बचत करत मन मारून जगत असतात किंवा आलेले पैसे खर्च करून आजचा आनंद घेतात आणि भविष्य भगवान भरोसे सोडतात. या दोघांचा सुवर्णमध्य म्हणजे आपल्या कमाईनुसार खर्च करणे आणि भविष्यासाठी गुंतवणूक करणे आणि त्याचबरोबर स्वतःच्या कमाईचे पर्याय वाढविणे होय.

आर्थिक नियोजनामध्ये शेअर बाजारातील गुंतवणुकीला एक वेगळे महत्व आहे ते पुढे पाहूया. जसा प्रत्येक परिवारासाठी एक डॉक्टर असतो तसचं आज आर्थिक नियोजनकारांना महत्व प्राप्त झाले आहे तेव्हा योग्य आर्थिक नियोजनकार गाठून स्वतःचंही आर्थिक नियोजन करून घ्या..

आणखी वाचा
23 January 2024
दहा अशा गोष्टी, ज्यामुळे तुम्ही तिसाव्या वर्षी करोडपती बनू शकता

श्रीमंत होणे आणि करोडपती बनणे ही तशी अनेकांना न रुचणारी गोष्ट आहे. त्यातच मी जर म्हणालो की वयाच्या ३०व्या वर्षी तुम्ही करोडपती बनू शकता तर अनेकांना हा कल्पनाविलास वाटेल.

यात न रुचण्यासारखे किंवा वाईट असे काहीच नाही. मी वयाच्या २१व्या वर्षी कॉलेजमधून बाहेर पडलो. जवळचे सर्व पैसे संपले, कर्जबाजारी झालो. तरीही तिसाव्या वर्षी मी करोडपती होतो.

खाली मी दहा अशा गोष्टी सांगणार आहे, ज्यामुळे तुम्ही तिसाव्या वर्षी नक्कीच करोडपती बनू शकता.

१. पैसे वाढवायला शिका

आजच्या आर्थिक जगात जिथे पैसा ही गरजेची गोष्ट बनली आहे. धनसंचय करणे आणि तो वाढवणे ही अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट आहे, त्यामुळे तुमच्याकडे येणारा पैसा सातत्याने वाढत राहायला हवा. सुरुवातीला माझी मिळकत महिना ३००० डॉलर इतकी होती, नऊ वर्षांनी ती महिना २०,००० डॉलर इतकी झाली, त्यामुळे पैशाने पैसे वाढवायला शिका. त्यातून नवीन संधी निर्माण करा.

२. नुसता दिखावा नको, काम दिसू द्या!

माझ्या विविध व्यवसायातून आणि गुंतवणुकीतून जेव्हा मला निश्चित पैसे मिळू लागले, तेव्हा मी माझी पहिली लक्झरी कार विकत घेतली. मी करोडपती झालो तरी टोयोटाची साधी गाडीच चालवत होतो. तुमची ओळख तुमच्या नितीमुल्यांवरून, कामावरून व्हायला हवी, तुमच्याकडे असलेल्या भौतिक गोष्टींवरून नाही.

३. गुंतवण्यासाठी बचत करा…

पैशांची बचत करा, पण फक्त गुंतवण्यासाठी. वाचवलेले पैसे एखाद्या सुरक्षित आणि अशा ठिकाणी गुंतवा जिथून सहजासहजी काढता येणार नाहीत. या पैशांचा वापर कधीही करू नका, अगदी निकडीच्या प्रसंगी सुद्धा. यामुळे वर सांगितल्याप्रमाणे तुमच्याकडील पैसा वाढत जाईल.

४. तुम्हाला पैसे मिळवून न देणारे कर्ज काढू नका.

एक नियम बनवा, आपल्याकडे येणारा पैसा वाढवण्यासाठीच कर्ज काढायचे, नाहीतर काहीही उपयोग नाही. मी कारसाठी कर्ज घेतले, कारण मला खात्री होती की त्यामुळे माझी मिळकत वाढेल. श्रीमंत लोक घेतलेल्या कर्जाचा वापर गुंतवणूक आणि कॅशफ्लो वाढवण्यासाठी करतात. गरीब लोक कर्जाचा वापर वस्तू विकत घेण्यासाठी आणि श्रीमंतांना अजून श्रीमंत करण्यासाठी करतात.

५. पैशांवर प्रेम करायला शिका.

आर्थिक स्वातंत्र्य कुणाला नको असते. आपल्याकडे भरपूर पैसे असावेत अशी सगळ्या लोकांची इच्छा असते, पण पूर्ण त्यांचीच होते, जे तिला प्राधान्य देतात. श्रीमंत होण्यासाठी आणि श्रीमंती टिकण्यासाठी पैशाला अग्रक्रम द्या. तुम्ही त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले, तर तो तुमच्याकडे दुर्लक्ष करेल किंवा तुम्हाला सोडून त्याच्याकडे जाईल, जो त्याचे महत्त्व जाणतो.

६. पैसा कधीही झोपत नाही.

पैशाला घड्याळ कळत नाही, वेळापत्रक, सुट्ट्या याचा विचार तो करत नाही, आणि तुम्हीसुद्धा नाही केला पाहिजे. पैसा त्यांच्यावर प्रेम करतो, ज्यांची मेहनतीची तयारी असते. जेव्हा मी २६ वर्षांचा होतो, मी रिटेल स्टोअरमध्ये काम करायचो. आमचं स्टोअर संध्याकाळी ७ ला बंद व्हायचं, पण मी बरेचदा रात्री ११ वाजेपर्यंत तिथे थांबायचो आणि सामान विकायचो. नशीबवान किंवा हुशार माणूस बनण्याचा प्रयत्न कधीही करू नका, तर नेहमी इतरांपेक्षा जास्त मेहनत घ्या.

७. गरीब राहण्यात काहीही अर्थ नाही…

मी सुद्धा गरीबच होतो आणि ते जीवन खूप निराशाजनक असतं. माझ्याजवळ थोडेफारच पैसे असायचे आणि ते म्हणजे असून नसल्यासारखे होते. त्यामुळे आपण गरीब आहोत ‘ठीक आहे’ असे विचार मनात असतील, तर लगेच काढून टाका. बिल गेट्स म्हणतात, ‘तुम्ही गरीब म्हणून जन्मलात, तर तो तुमचा दोष नाही; पण गरीब म्हणून मराल, तर मात्र तुमचाच दोष आहे.”

८. श्रीमंत माणसांचा आदर्श ठेवा.

आपल्यापैकी बहुतेकजण गरीब किंवा मध्यमवर्गीय असल्यामुळे आपले विचार, आपली स्वप्नं ही जवळच्या इतर लोकांसारखीच मर्यादित असतात. मी नेहमी श्रीमंत लोकांचा अभ्यास करायचो आणि त्यांच्यासारखं वागायचा प्रयत्न करायचो. तुम्ही सुद्धा एखादी आदर्श व्यक्ती निवडा आणि त्यांचे अनुसरण करा. बहुतांश श्रीमंत लोकं ही त्यांच्याजवळील ज्ञान आणि संसाधनं वाटण्याच्या बाबतीत अत्यंत उदार असतात.

९. पैशाला तुमच्यासाठी काम करायला लावा.

श्रीमंत होण्यासाठी गुंतवणूक ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे. तुमच्या कामातून तुम्हाला जितके पैसे मिळतात, त्यापेक्षा जास्त पैसे गुंतवणूकीतून मिळायला पाहिजेत. जर तुमच्याकडे अतिरिक्त पैसा नसेल, तर तुम्ही कधीही गुंतवणूक करू शकणार नाही. माझी दुसरी कंपनी सुरु करताना मी ५० हजार डॉलर्स गुंतवले. तीच कंपनी मला मागील दहा वर्षांपासून दरमहा ५० हजार डॉलर्स मिळवून देत आहे. मी तिसरी गुंतवणूक रिअल इस्टेटमध्ये केली होती आणि त्यातून मला अजून पैसे मिळतात. गुंतवणूक केल्यामुळे तुम्हाला अनेक नवीन संधी शोधता येतात. लक्षात ठेवा, ‘पैशाने तुमच्यासाठी काम केले पाहिजे, तुम्ही पैशासाठी नव्हे.’

१०. नेहमी मोठा विचार करा…

मी आजवर केलेली सगळ्यात मोठी चूक कुठली असेल, तर मोठा विचार न करणे. माझं तुम्हाला हेच सांगणं आहे की, फक्त करोडपती नाही, तर अब्जाधीश बनण्याचा प्रयत्न करा. या जगात पैशांची कमतरता नाही, तर मोठा विचार करणाऱ्या लोकांची आहे.

या दहा मार्गांचा अवलंब करा, तुम्ही नक्की श्रीमंत व्हाल. तुमची स्वप्नं खूप मोठी आहेत असं सांगणाऱ्या लोकांकडे दुर्लक्ष करा. झटपट श्रीमंत होण्याच्या स्कीम्सच्या नदी लागून नका, नैतिकता ठेवा, प्रयत्न कधीही सोडू नका आणि एकदा का तुम्ही हे ध्येय साध्य केलं की इतरांनाही मदत करा.

23 January 2024
लेख ७.२ – बिझनेस प्लॅन कसा तयार करावा?
व्यवसायाचा आत्मा असणारा बिझनेस प्लॅन आता अंतिम टप्प्यात आला आहे. यानंतर भांडवलदारांची/गुंतवणूकदारांची यादी तयार करुन लगेच त्यांना आपला बिझनेस प्लॅन व संपूर्ण प्रकल्प अहवाल (डीपीआर) या दोन प्रभावी ब्रम्हास्त्रांनी भांडवल निर्मितीसाठी वेगवान पावले उचलता येतात. काल चार टप्प्यांचा आपण अभ्यास केल्यानंतर आज उरलेल्या सर्व टप्प्यांची प्रक्रिया पाहू या.

५. स्पर्धक – आपण करत असलेल्या उत्पादनांची निर्मिती करणारे कितीतरी उद्योजक आपल्या कार्यक्षेत्रात असतात. त्यापैकी आपल्या उत्पादनांच्या किंमतीत व आपल्या ग्राहक वर्गाला आकर्षित करणारे कोण आहेत. त्या तीन–पाच स्पर्धकांची नावे यात समाविष्ट करायची आहेत. कारण आपल्याला आपल्या उत्पादनांची गुणवत्ता कायम राखण्यासाठी हे माहिती असणे गरजेचे असते. याशिवाय गुंतवणूकदाराला हे समजते की आपला बाजाराविषयी (मार्केटचा) अभ्यास खूप चांगला आहे.

६. स्पर्धकाच्या तुलनेत असणारी तुमची वैशिष्टे – आपण ज्या प्रकारचा व्यवसाय करतो आहे, त्या प्रकारची उत्पादने निर्माण करणारे उद्योजक जर आधीच असतील तर आपण नवीन उद्योग सुरु का करतोय? किंवा आपल्या व्यवसायाची ग्राहकांना गरज काय? आपला व्यवसाय चालण्याची शक्यता काय? या प्रश्नांची उत्तरे देणारा हा टप्पा आहे. तर या प्रश्नांची उत्तरे अशी असतात; आधीचे उद्योजक ज्या सेवा देण्यात कमी पडतात, त्या सेवांची उपलब्धता करुन देण्याची क्षमता असणारी उत्पादने आपण तयार करत आहोत, त्याच किंमतीत चांगली गुणवत्तापूर्ण उत्पादने पुरवत आहोत.

७. लागणारे भांडवल व त्याचा उपयोग – आपण सुरु करत असणाऱ्या व्यवसायासाठी लागणारे अंदाजे भांडवल आणि त्याचा उपयोग आपण कोणत्या गोष्टींसाठी आणि कशा प्रकारे करणार आहोत याची माहिती गुंतवणूकदारांना द्यावी लागते.

८. विक्री व जाहिरात माध्यमे – या टप्प्यात आपण आपल्या व्यवसायाच्या वाढीसाठी आपण कोणते प्रयत्न करणार आहोत याची माहिती थोडक्यात द्यावी लागते. विक्री वाढवण्यासाठी कोणती पावले उचलणार आहोत तसेच आपले उत्पादन जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी त्याचं मार्केटिंग कसे करणार आहोत यासंदर्भात माहिती द्यावी.

९. उलाढाल, खर्च व नफा यांचा आलेख – उद्योगाला सुरुवात केल्यानंतर त्यातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा अंदाज गुंतवणूकदारांना द्यावा लागतो. यात आपल्याला साधारणपणे पुढील तीन सहामाही (दीड वर्ष) किंवा तीन वर्षात उद्योगाचा होणारा विस्तार दाखवून द्यायचा असतो. यात आपल्या उद्योगाची होणारी एकूण उलाढाल, विक्री व जाहिरात माध्यमांवर होणारा तसेच इतर खर्च वजा करून निव्वळ नफा दाखवून द्यावा लागतो. ही सर्व माहिती एखाद्या तक्त्याच्या किंवा आलेखाच्या स्वरूपात दाखविल्यास त्याचे आकलन करणे सोपे जाते.

१०. व्यवसायातील महत्त्वाचे टप्पे व त्याची कालमर्यादा – यामध्ये व्यवसायातील महत्त्वाचे टप्पे कोणते असतील आणि ते कधीपर्यंत पूर्ण होतील याची निश्चित कालमर्यादा सांगावी लागते. उदाहरणार्थ, सहा महिन्यात दोन नवीन शाखा काढणार (ठिकाणांसहित), स्वतःची वेबसाईट सुरु करणार, उद्योगातील एखादा विशिष्ट दर्जा/मानांकन प्राप्त करणार इत्यादी.

११. सोबत काम करणारे छोटेमोठे ब्रँड – आपल्या बरोबरीने काही छोटे मोठे ब्रँड काम करीत असतील किंवा काही सेवांसाठी आपण एखाद्या उद्योगाशी, संस्थेशी, व्यक्तीशी टायअप केलेले असेल, तर त्यांचासुद्धा उल्लेख आवर्जून करावा. याचा गुंतवणूकदारांवर सकारात्मक प्रभाव निर्माण होतो.

१२. काम करणारी टीम फोटो व पदासहित – आपल्या व्यवसायामध्ये आपल्याबरोबर काम करणाऱ्या व्यक्तींविषयी आणि त्यांच्यावर कोणती जबाबदारी सोपवली आहे याची माहिती करून द्यावी. तसेच त्या व्यक्तींची शैक्षणिक अर्हता, कामाचा अनुभव किंवा एखाद्या विषयात विशेष प्राविण्य मिळवले असेल तर त्याचासुद्धा उल्लेख करावा.

१३. व्यवसायाचा पत्ता, संपर्क, ईमेल व असल्यास वेबसाईट – यामध्ये आपल्या व्यवसायाचा पत्ता, संपर्क क्रमांक, व्यावसायिक ईमेल आयडी आणि वेबसाईट असल्यास तिचा उल्लेख करावा. तसेच सोशल मिडियावर तुमचे व्यावसायिक पेज किंवा अकाऊंट असल्यास त्याची माहिती द्यावी. तुम्हाला संपर्क करण्यासाठीची सर्व माहिती एकत्रित एकाच ठिकाणी देणे फायद्याचे ठरते.

अशा पद्धतीने बिझनेस प्लॅन बनवला की व तो जास्तीत जास्त गुंतवणूकदारांना पाठवला तर आपल्या व्यवसायासाठी हवे तेवढे भांडवल आपण उभे करू शकतो. बिझनेस प्लॅन हा सुरुवातीला दाखवला जातो. ज्यावेळी गुंतवणूकदार बोलणी करायला तयार होतात तेव्हा डीपीआर सादर करायला पाहिजे. बिझनेस प्लॅन मधील प्रत्येक गोष्टीची सविस्तर व तपशीलवार योजना म्हणजे डीपीआर होय. धन्यवाद…
- अमोल चंद्रकांत कदम, नवी अर्थक्रांती
23 January 2024
स्मार्ट गुंतवणूकदार – मनोगत

जगभरातील प्रत्येक माणसाचे आकर्षण व कुणालाही (अगदी तुरळक लोक वगळून) न समजणारे क्षेत्र म्हणजे शेअर बाजार. गुंतवणूकीतून भरपूर पैसा कमावता येतो. खरेदी विक्रीतून सुध्दा प्रचंड कमाई होते, मात्र या आर्थिक साधनाकडे बघण्याचे दृष्टीकोन प्रत्येक व्यक्तीनुरुप बदलतात. काहीजणांचे समज, काहीजणांचे गैरसमज, काहीजणांची भीती, काहीजणांची हाव, काहीजणांचा अतिउतावळेपणा इत्यादी घटकांवर हे शेअर मार्केट हलत असते.

जगभरातील आर्थिक गणिते कोणत्याही क्षणाला बदलायची ताकद ठेऊन असणारे हे क्षेत्र आहे. हे प्रत्येकाला जाणून घेण्याची इच्छा आहेच, त्यातून पैसे सुध्दा मोठ्या प्रमाणात कमावयचे आहेत; काहीजण कमावत सुध्दा आहेत, मात्र हे शिकावे कुठे? शिकवणारे भेटत नाहीत. यावरचा कोणताही कोर्स (प्रशिक्षण अभ्यासक्रम) नाही. स्वतः शिकायचे तर कोणती पुस्तके वाचायची? डिमॅट अकाउंट काय असते? त्याची गरज काय? ते कसे प्राप्त करावे?

कोणत्या दिवशी शेअरबाजार उसळी मारणार? कोणत्या दिवशी शेअर बाजार ढासळणार? उसळीतच पैसे कमावता येतात की ढासळीत सुध्दा पैसे कमावता येताता? रुपया-डॉलर यांच्या पडझडीवर वरती शेअर बाजार कितपत अवलंबून आहे? सोने-चांदीच्या तेजी-मंदीचा शेअर बाजारावर काही परिणाम होतो का? जागतिक मंदी कशाने उद्भवते? म्युचुअल फंड म्हणजे काय? SIP (एसआयपी) म्हणजे काय? त्यात गुंतवणूक कशी करायची? कोणत्या कंपन्यांचे शेअर घ्यायचे? अशा एक ना अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधायची कुठे? हा प्रश्न सुध्दा अनुत्तरीत राहतो व सगळेच प्रश्न जागच्या जागी तसेच सगळीच माणसे जागच्या जागी राहतात. सुरुवातीलाच बऱ्याच जणांना आलेल्या अपयशयाच्या अनुभवामुळे बाकीचे लोक सुध्दा या क्षेत्राची धास्ती बाळगून असतात. ‘दुधाने तोंड पोळलं की ताक सुध्दा फुंकून पिण्याची सवय’ या माणसाच्या नैसर्गिक स्वभावातून न्यूनगंड व भीती निर्माण होत असतात, त्यामुळे परत त्या गोष्टीच्या वाटेलाच माणूस जात नाही.

शेअर बाजारात गुंतवणूकीला सुरुवात करण्याआधी एक समान गोष्ट सगळ्यांना माहिती असावी आणि शेअर बाजार शिकवणारे बरेच प्रशिक्षक ही गोष्ट प्रत्येकाला सुरवातीला सांगतात. एका गावात दोन माणसे येतात. एक गुरु व दुसरा त्याचा शिष्य. गुरु त्या गावकऱ्यांना सांगतो की, या गावात जेवढी माकडे आहेत, ती माकडे पकडून मला आणून दिली की मी प्रत्येक माकड १०० रुपयांना खरेदी करणार आहे. गावातील लोकांना वाटते चला गावात भरपूर माकडे आहेत. पकडायची आणि गुरुला नेऊन द्यायची. गावातील सगळे लोक माकडे पकडतात व गुरुकडून १०० रुपये प्रतिमाकड अशी रक्कम घेऊन जातात. गुरु ती सगळी माकडे एका मोठ्या पिंजऱ्यात ठेवत असतो. त्यांना खायला घालत असतो. गावातील माकडांची संख्या कमी झाल्यामुळे कमी लोक माकडे पकडतात, मग गुरु माकडांची किंमत वाढवून २०० रुपये प्रतिमाकड अशी करतो. गावातील लोकांचा उत्साह परत वाढीस लागतो. उरलेली जवळजवळ सगळी माकडे पकडली जातात. मग गुरु एके दिवशी दुसऱ्या गावाला निघून जातो. तेव्हा शिष्य गावकऱ्यांना बोलावतो व सांगतो की माकडांची किंमत अजून वाढणार आहे. तेव्हा मी तुम्हाला या पिंजऱ्यातली माकडे ५०० रुपयांना एक याप्रमाणे देतो आणि गुरु गावावरुन परत आल्यावर त्यांना ही माकडे १००० रुपयांना एक याप्रमाणे खरेदी करतील; म्हणजे तुमचा फायदाच फायदा होईल. शिष्य सगळ्या गावकऱ्यांकडून ५०० रुपये प्रतिमाकड अशी रक्कम वसूल करतो व एके रात्री गावातून निघून जातो. गावकरी गावात वाट बघत राहतात. गुरु व शिष्य दोघे परत कधीही दिसले नाहीत. आता माकडे परत गावात मोकळेपणाने फिरतात. गावकरी गावातच आहेत. पैसा गुरु व शिष्य यांना मिळाला आहे व दोघेही गाव सोडून गेले आहेत.

या गोष्टीत शेअर बाजारात प्रवेश हा १०० रुपयांनी होऊ शकतो. त्याचे २०० रुपये, ५०० रुपये सुध्दा होऊ शकतात आणि १००० रुपयांच्या नादात बरेच नुकसान सुध्दा होऊ शकते. म्हणजेच कोणता शेअर कधी खरेदी करावा? तो कधी विकावा? त्यातून बाहेर कधी पडावे? याचा अंदाज आला की माणूस शेअर बाजारात चांगला खेळू शकतो. पैसे कमावू शकतो. हा खेळ चांगल्या रितीने खेळण्यासाठी या खेळाचे नियम चांगल्या पध्दतीने माहिती असल्यास तो जिंकण्याची जास्त शक्यता निर्माण होते. हा खेळ योग्य रितीने खेळण्याचे कानमंत्र या पुस्तकात आहेत.

22 January 2024
अशी करा कारले शेती
कारले ही एक बहुवर्षायू वेलयुक्त वनस्पती आहे. हे भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, चीन, आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका आणि मध्य पूर्वेतील उष्ण आणि उपोष्णकटिबंधीय प्रदेशात उगवले जाते. कारल्याच्या चवीमुळे बऱ्याच लोकांना ते आवडत नसले तरीही त्यात पोषण असल्याने लोकं ही भाजी खातात.

त्यात जीवनसत्त्वे A, C आणि K, तसेच फायबर आणि पोटॅशियम असते. हे रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करण्यास मदत करते. तसेच मधुमेह आणि हृदयरोग यांसारख्या रोगांपासून संरक्षण करण्यास मदत करते. हे एक शक्तिशाली अँटिऑक्सिडेंट आहे. कारले एक बहुगुणी भाजी आहे. ही एक औषधी वनस्पती असल्याने याला भरपूर मागणी आहे

हवामान

कारले लागवडीसाठी उष्ण आणि दमट हवामान आवश्यक आहे. तापमान 20 ते 35 अंश सेल्सिअसच्या दरम्यान असणे आवश्यक आहे. जास्त आर्द्रता आणि पाऊस कारले लागवडीसाठी फायदेशीर असतो. .

जमीन

कारले लागवडीसाठी चांगली निचरा होणारी, मध्यम खोलीची आणि सुपीक जमीन आवश्यक आहे. पीएच 6.5 ते 7.5 च्या दरम्यान असलेल्या जमिनीत कारले चांगले वाढते.

लागवड

कारल्याच्या लागवडीसाठी चांगल्या जातीची निवड करावी जसे की, पुसा दौ मोसमी, अर्का हरित आणि कोईमतुर लांब. कारल्याची लागवड बियाणे किंवा रोपे लावून केली जाते. बियाणे लावण्यासाठी, 60×60 सें. मी. आकाराचे खड्डे तयार करावेत आणि त्यात 10 ते 15 ग्रॅम बियाणे टाकावेत. रोपे लावण्यासाठी, 60 सें. मी. अंतरावर रोपे लावावीत.

जोपासणी

कारले लागवडीसाठी आवश्यक ती जोपासणी खालीलप्रमाणे आहे:

पाणी: कारले लागवडीसाठी नियमित पाणी देणे आवश्यक आहे. उन्हाळ्यात दररोज पाणी द्यावे आणि पावसाळ्यात पाण्याचा निचरा होण्याकडे लक्ष द्यावे.

खत: कारले लागवडीसाठी शेणखत, कंपोस्ट किंवा युरिया यासारखे खत देणे आवश्यक आहे.

तण नियंत्रण: कारले लागवडीत तण नियंत्रण करणे आवश्यक आहे. तण काढून टाकल्यास कारल्याची वाढ चांगली होते.

रोग आणि कीटक नियंत्रण: कारल्याला अनेक रोग आणि कीटकांचा प्रादुर्भाव होतो. रोग आणि कीटक नियंत्रणासाठी योग्य उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.

उत्पन्न

योग्य निगा राखल्यास कारल्याचे एकरी 20 ते 25 टन उत्पादन मिळते.

जोपासणीतील काही टिप्स

कारल्याची लागवड करताना, एका ठिकाणी सलग दोन वर्षे लागवड करू नये.

कारल्यांची गळती होऊ नये यासाठी तोडताना काळजी घ्यावी.

कारले तोडताना, लांब काठीचा वापर करून तोडावीत, जेणेकरून वेलीला इजा होणार नाही.

अशा या कारले शेती ची माहिती तुम्हाला कशी वाटली ते नक्की कळवा. हा लेख जास्तीतजास्त शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवा आणि नवी अर्थक्रांतीच्या यू ट्यूब चॅनलला आत्ताच subscribe करा.

आणखी वाचा
22 January 2024
बिझनेस प्लॅन कसा तयार करावा?
बिझनेस प्लॅन हा प्रत्येक व्यवसायाचा आत्मा आहे आणि Finance is the blood of organization म्हणजेच पैसा/भांडवल हे संस्थेचे रक्त आहे असे म्हणतात. जसे शरीरात रक्त नसले किंवा त्याचे प्रमाण कमी झाले तर शरीर काम करण्यास असमर्थ ठरते. त्याचप्रमाणे भांडवल/पैसा नसणाऱ्या संस्था सुध्दा कार्य करण्यास असमर्थ ठरतात. म्हणून या पैसारुपी रक्ताचा मुबलक प्रमाणात पुरवठा करण्यासाठी बिझनेस प्लॅन हे सर्वात महत्त्वाचे साधन आहे.

बिझनेस प्लॅन हे दोन असतात. एक म्हणजे डीपीआर आणि दुसरा म्हणजे बी.पी. यापैकी जो स्वतःला मार्गदर्शन करणारा भाग असतो, त्याला संपूर्ण प्रकल्प अहवाल म्हणजेच DPR (Detailed Project Report) म्हणतात. जो इतर कोणालाही सांगायचा नसतो. ते आपल्या व्यवसायाचे रहस्य असते. त्यातून आपला व्यवसाय चालवण्याची पूर्ण व इत्थंभूत माहिती आपल्याला मिळत असते. हे एक प्रकारचे व्यवसाय मार्गदर्शक असते. त्यानुसार आपल्या व्यवसायातील प्रत्येक पाऊल ठरत असते.

बिझनेस प्लॅन हा स्वतःच बनवला पाहिजे, कारण आपल्या स्वतःइतका तो व्यवसाय कोणीही जाणत नसतो. या बनवलेल्या बिझनेस प्लॅनमध्ये मग सीए, व्यवसाय व्यवस्थापक, आर्थिक सल्लागार यांच्याकडून सुधारणा करुन योग्य ते बदल करावेत. बिझनेस प्लॅन हा व्यवसायाच्या सुरुवातीला बनवला जातो व त्यात वारंवार बदल केले जातात. उदाहरणाद्वारे समजून घ्यायचे असल्यास व्यवसाय हा एक क्रिकेटचा सामना आहे. त्याची वेळ ठरलेली आहे. मात्र सामना चालू झाला की आपण त्याचे धावते समालोचन (Live Commentary) करत/बघत असतो. धावफलक (Score Board) सतत बदलत असतो. हे सर्व बदल सामना चालू असताना त्या त्या वेळीच करायचे असतात. त्याचा आधी फक्त अंदाज लावला जातो व सामना पूर्ण झाल्यावर विश्लेषण (Analysis) केले जाऊ शकते. चालू सामन्यात त्या बदलाची दखल घेणे गरजेचे ठरते. व्यवसायाच्या सुरुवातीला ज्या उद्योजकांनी हा बिझनेस प्लॅन बनवलेला नसतो, त्यांनी आत्ता याक्षणी तो बनवला पाहिजे.

यातील दुसरा भाग म्हणजेच बी.पी. अर्थात आपला बिझनेस प्लॅन, जो आपण आपल्या गुंतवणूकदारांना, भांडवल पुरवठादार व बँकांना सुरवातीच्या टप्प्यात देत असतो व भांडवल मिळण्याची खात्री देण्यासाठी पहिल्या भागातून म्हणजेच संपूर्ण प्रकल्प अहवालामधून सविस्तर महत्त्व पटवून देत असतो. बिझनेस प्लॅनमधून व्यवसायाची गरज, अपेक्षित ग्राहक, व्यवसायात मिळणारा नफा, होणारा खर्च, विक्री व विपणन (Sales & Marketing), काम करणारी यंत्रणा व मनुष्यबळ, या व्यवसायाशी संबंधित सर्वच बाबींचे चित्र स्पष्ट होत असते. आता प्रत्यक्ष बिझनेस प्लॅन बनवण्याची प्रक्रिया पाहू या.

बिझनेस प्लॅनमधील पहिला व दुसरा भाग यापैकी आपल्या सोयीनुसार कोणताही भाग आधी बनवायचा. पण शक्यतो दुसरा भाग आधी बनवल्यास पहिला भाग म्हणजे दुसऱ्या भागातील प्रत्येक मुद्द्याचे सविस्तर वर्णन व अंमलबजावणीचे उपाय लिहले जातात किंवा पहिला भाग आधी बनवला तर दुसरा भाग म्हणजे पहिल्या भागाचा सारांश होय. बिझनेस प्लॅनचे टप्पे –

१. व्यवसायाचे नाव, घोषवाक्य (tagline), संकेतचिन्ह (logo) याचा समावेश व व्यवसायाला साजेशे असे एक चित्र असावे. यामुळे आपल्या व्यवसायाची एक Image/प्रतिमा बिझनेस प्लॅन वाचणाऱ्याच्या डोळ्यासमोर उभी राहते. त्यामुळे हे बिझनेस प्लॅनचे जसे आपण फर्स्ट इम्प्रेशन म्हणतो तसेच हे सुरुवातीचे दर्शन आहे. यापुढील प्रत्येक टप्प्यात कमीत कमी २ मुद्दे व जास्तीत जास्त ४ मुद्दे लिहावेत.

२. समस्या – कोणताही व्यवसाय म्हणजे वेळ, श्रम आणि पैसा या तीन गोष्टींची बचत आणि एखाद्या समस्येचे उत्तर यातूनच जन्माला येतो. जर समस्या नसतील तर व्यवसाय निर्माण होत नाही. उदा. चेहरा कोरडा/काळा असणे ही समस्या, तर त्यावर लावण्याचे मलम (cream) हा त्यावरचा उपाय झाला. म्हणजे एखाद्या समस्येचे उत्तर देणाऱ्या प्रक्रियेला व्यवसाय म्हणतात.

३. उपाय – समस्या ही जोपर्यंत समस्या आहे, तोपर्यंत तिचे व्यवसायात रुपांतर होत नाही. याउलट समस्येवरचा उपाय शोधून काढणे म्हणजे व्यवसाय होय. त्या समस्येचे कोणते उपाय आपल्या व्यवसायामुळे शोधले जातात. यावर दोन–चार मुद्दे यात समाविष्ट करावेत.

४. अपेक्षित ग्राहकवर्ग – प्रत्येक व्यवसायात (B2B किंवा B2C) ग्राहक असला तरच तो व्यवसाय चालतो. म्हणून आपल्याला आपला ग्राहक ओळखता आला पाहिजे. आपल्या कार्यक्षेत्रानुसार, ग्राहकाच्या खरेदीक्षमतेनुसार व आपल्या विक्री किंमतीनुसार आपला ग्राहक व त्यातून होणारी वर्षभराची अपेक्षित उलाढाल याचे गणित या टप्प्यावर केले जाते. महिलांसाठी सौंदर्यप्रसाधने बनवणाऱ्या उद्योगाचा अपेक्षित ग्राहक वर्ग हा ११-४५ वयाच्या महिला हा असतो.

यात परत दोन उपप्रकार पडतात. आपण ज्या प्रकारची उत्पादने उत्पादित करत असतो, त्या सर्व उत्पादनासाठी उपलब्ध असलेल्या बाजारपेठेतील ग्राहकवर्ग हा पहिला अपेक्षित ग्राहकवर्ग आहे. मात्र हा एकूण मार्केटचा ग्राहकवर्ग असतो. त्या संपूर्ण मार्केटमधील आपल्या स्वतःच्या उत्पादनाचा ग्राहक वर्ग किती? त्यातून मिळणारा आपला मार्केटशेअर (बाजारातील वाटा) किती? व आपला नफा किती? आपली उलाढाल किती? हे यात दर्शविता आले पाहिजे. हे वेगवेगळ्या आलेखाच्या साहाय्याने दाखवता येते.

उरलेल्या मुद्द्याविषयी उद्याच्या लेखात पाहू. काही बिझनेस प्लॅनचे नमुने सुध्दा उदाहरणादाखल देण्यात येतील. तो पर्यंत या मुद्द्यांचा अभ्यास करुन अंमलबजावणी सुरु करता येईल.
- अमोल चंद्रकांत कदम, नवी अर्थक्रांती
22 January 2024
सायकलच्या दुकानात काम करता करता Panasonic सारखी कंपनी उभी केली
तुमचा जर तुमच्या नशिबावर विश्वास असेल, तर तेच घडेल जे तुमच्या नशिबात असेल; पण जर तुमचा स्वतःवर विश्वास असेल, तर नशीब तसं घडेल जसं तुम्हाला हवं असेल. आजचा लेख अशाच एका महारथीबद्दल आहे ज्याने आपल्या अतूट विश्वासाच्या जोरावर गरीब परिस्थितीतून अरबो रुपयांचे साम्राज्य उभे केले. मी बोलतेय जपानमधील सर्वात मोठी इलेक्ट्रॉनिक्स कंपनी पॅनासॉनिकची स्थापना करणाऱ्या कोनोसुके मात्सुशिता यांच्याबद्दल…

128 वर्षांपूर्वी म्हणजेच 27 नोव्हें. 1894 मध्ये जपानच्या Wakayama प्रांतातील वासा गावात एका सधन शेतकऱ्याच्या पोटी कोनोसुकेचा जन्म झाला. मात्र कोनोसुकेचा जन्म झाला आणि घरची परिस्थितीच पालटली. आर्थिक अडचणींमुळे कोनोसुकेच्या वडिलांकडे जी काही धनदौलत होती ती विकावी लागली. ज्या घराला ऐशो-आरामाची सवय होती त्या घरातील सगळेचजण पोटाची खळगी भागवण्यासाठी काम करू लागले. लहानगा कोनोसुके देखील शाळा सोडून वयाच्या 9 व्या वर्षापासूनच काम करू लागला. ज्या वयात इतर मुले खेळायची, अभ्यास करायची, आपल्या आई-वडिलांकडे खाऊचा हट्ट करायची, त्या वयात हा लहानगा कोनोसुके एका दुकानात काम करून घरच्या आर्थिक परिस्थितीस हातभार लावू लागला.

सकाळी लवकर उठून दुकानाच्या साफसफाई करून मालकाच्या मुलांना देखील तो सांभाळायचा. इतकं करूनही तो तापट दुकानदार त्याच्याकडून जनावरासारखं काम करून घ्यायचा. आर्थिक परिस्थितीमुळे त्याला ते काम करणं भाग होतं. पण काही दिवसांनी त्या दुकानावर कर्ज झालं आणि त्या मालकाने दुकान बंद केलं. कोनोसुकेचं काम गेलं. जे काही थोडेफार पैसे यायचे तेही आता बंद झाले. काही दिवसांनी त्याला एका सायकल कंपनीत काम मिळालं. त्याकाळात सायकल म्हणजे एक लक्झरी वाहन मानलं जायचं. त्या सायकल इंग्लंडमधून इम्पोर्ट व्हायच्या. कंपनीत सायकल विकण्यासोबत काही मेटल वर्कचं कामही होतं. कोनोसुके तिथे पाच वर्ष काम करून जितक्या टेक्निकल गोष्टी शिकता येतील तितक्या तो शिकला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षी त्याला osaka electric light company ची जाहिरात दिसली. तिथे काही कर्मचाऱ्यांची गरज होती. कोनोसुकेने नोकरीसाठी अर्ज केला. आपल्याला नोकरी मिळेल की नाही या विचारात असतानाच त्याला joining letter आलं, तो आनंदाने भारावून गेला. दुसऱ्याच दिवशी तो कंपनीत दाखल झाला.

osaka electric light companyत विजेसंबंधित गोष्टींचं शिक्षण त्याला मिळत होतं. तो केवळ काम करुन शांत बसत नव्हता. फावल्या वेळेत electricity ची पुस्तकं देखील वाचू लागला. जितक्या गोष्टी शिकता येत होत्या, त्या सगळ्या तो शिकला. कंपनीत अनेक नवीन नवीन experiment त्याने केले. आपल्या कर्तबगारीच्या जोरावर एक साधा कर्मचारी म्हणून रुजू झालेला कोनोसुके काही वर्षातच टेक्नीकल इंस्पेक्टर पदापर्यंत पोहोचला. त्याच काळात कोनोसुकेने एक improved electric socket बनवलं.ते बॉसला दाखवलं, मात्र ते काही त्याच्या बॉसला पसंद पडलं नाही. हे socket मार्केटमध्ये चालणार नाही असं म्हणून बॉसने ते socket रिजेक्ट केलं. मात्र कोनोसुकेला त्या socket वर पूर्ण विश्वास होता. त्याच विश्वासाच्या जोरावर त्याने osaka कंपनीतील नोकरी सोडली, आणि स्वतःचा व्यवसाय चालू करण्याचा निर्णय घेतला. मात्र 22 वर्षीय कोनोसुकेचा तो निर्णय कोणालाच मान्य नव्हता. नोकरी करून जितके पैसे हातात येतात, तितके तरी स्वतःच्या व्यवसायातून येणार आहेत का? त्यात तुझं पुरेसं शिक्षणही झालेलं नाही, व्यवसायाचा अनुभवही नाही असे म्हणून सगळ्यांनीच त्याला व्यवसाय न करण्याचा सल्ला दिला.

“ऐकावे जनाचे, करावे मनाचे” या उक्तीप्रमाणे शेवटी कोनोसुकेने त्याला हवं तेच केलं. इतकी वर्ष नोकरी करून जी काही जमापुंजी होती, ती घेऊन त्याने काही बेसिक टूल्स खरेदी केले. विश्वासातले 2 कर्मचारी, पत्नी आणि मेव्हण्याला घेऊन त्याने socket बनवण्याचे काम सुरु केलं. Socket पूर्ण झाल्यावर ते घेऊन तो गावोगावी विकू लागला, मात्र कोणीही त्याचं ते Light Socket विकत घ्यायला तयार नव्हतं. त्याच्या व्यवसायाचं 1 वर्ष तोट्यातच निघून गेलं. काही छोट्या-मोठ्या ऑर्डर मिळाल्या मात्र त्यातून खर्च भागवणं कठीण होऊ लागलं.
Exciting part of the story

कंपनीच्या अपयशामुळे त्या 2 कर्मचाऱ्यांनी देखील तिथली नोकरी सोडली. आता कोनोसुके, त्याची पत्नी आणि मेहुणा असे तिघं मिळून नवनवीन experiment करू लागले. मात्र यात त्याचे खूप पैसे खर्च झाले. इकडे डोक्यावर कर्जाचा भार दिवसेंदिवस वाढतच होता, तर दुसरीकडे प्रत्येक ठिकाणाहून आलेल्या रिजेजेक्शनमुळे तो हतबल झाला होता. पण त्याने हार मानली नाही आणि एक दिवस अचानक त्याला 1000 light socketची पहिली ऑर्डर मिळाली आणि हाच ठरला कोनोसुकेच्या कंपनीचा turning पॉइंट. त्या ऑर्डरनंतर कोनोसुकेचा व्यवसाय वाढत गेला. त्यानंतर त्याने attachment plug आणि two way socket चे invention केलं. यामुळे तर ही कंपनी खूपच फेमस झाली. त्याने कंपनीचं नाव मात्सूशिता इलेक्ट्रिक मॅन्युफॅक्चरिंग वर्क्स ठेवलं. तर कंपनीचे प्रोडक्टस ‘नॅशनल’ या ब्रँड नेमखाली विकले जाऊ लागले. पुढे यात पॅनासॉनिक, कासार, टेक्निक्स ही नावं सुद्धा ऍड झाली.

कोनोसुकेला नवीन शोध लावून लोकांचे प्रॉब्लेम दूर करण्यात खूप मजा यायची. एकदा त्याच्या लक्षात आले की, सायकलला समोर लावले जाणारे बल्ब 3 तासापेक्षा जास्त काळ चालत नाहीत, कारण त्यात मेणबत्ती किंवा तेल वापरलं जायचं. आणि लोकांचा हाच प्रॉब्लेम दूर करण्यासाठी त्याने ठरवलं की जास्त वेळ चालणारा बल्ब बनवायचा. बराच अभ्यास करून त्याने बल्ब बनवायला सुरुवात केली. बऱ्याच अडचणींनंतर अखेर नवीन बल्ब तयार झाला, जो तब्बल 40 तासांपेक्षा देखील जास्त वेळ चालू लागला. कोनोसुकेच्या प्रयत्नांना यश आले, मात्र आता पुढचं आव्हान होतं हे बल्ब मार्केटमध्ये विकण्याचं. कोनोसुकेने ते बल्ब अगदी कमी दरात बाजारात विकायला सुरुवात केली. किंमत खूपच कमी आहे म्हणून बहुदा हे प्रॉडक्ट दर्जेदार नाही या विचाराने बऱ्याच दुकानदारांनी त्याचा बल्ब घेण्यास नकार दिला. आता काय करणार? शेवटी त्याने तो बल्ब लोकांना फुकट वाटायला सुरुवात केली. वापर केल्यानंतर लोकांना तो बल्ब खूप आवडला. मात्सूशिता कंपनी पुन्हा प्रकाशझोतात आली. त्या बल्बला नंतर इतकी मागणी वाढली, की नंतर तो बल्ब दुप्पट किंमतीला विकला जाऊ लागला.

1929 पर्यंत मात्सुशिता विविध उत्पादने घेऊ लागली होती. कंपनीत 300 कामगार काम करु लागले होते. कंपनीत आता light socket शिवाय कॅमेरा, phone, फॅक्स, इलेक्ट्रिक white board, टीव्ही, टेप रेकॉर्डर अशा अनेक प्रगत इलेक्ट्रिक वस्तू बनवल्या जात होत्या. कंपनीचा कारभार सुरळीत सांभाळता यावा म्हणून कंपनीचे चार विभाग केले. आता कोनोसुके केवळ एक सर्वसामान्य व्यक्ती राहिला नव्हता, तर ते जपानमधील सर्वात यशस्वी उद्योजक बनले होते.

1933 पर्यंत कंपनीत 200 पेक्षाही अधिक उत्पादने तयार होऊ लागली. नाविन्यपूर्ण उत्पादनं, कंपनीतील वाढते कर्मचारी, बाजारातील मागणी यामुळे सगळं काही सुरळीत चालू होतं आणि अशातच १९३९साली दुसरं महायुद्ध सुरु झालं. बाजारात मंदी आली आणि त्यामुळे कंपनीची उत्पादनं घेण्यास कोणी तयार होईना. कंपनीचं आर्थिक गणित कोलमडलं. कोनोसुके यांनी लगेच युद्धासाठी लागणारी सामग्री बनविण्याचा निर्णय घेतला. 56 लाकडी जहाजं आणि तीन लाकडी विमाने कोनासुकेंच्या मार्गदर्शनातून बनवण्यात आली. युद्धाच्या कठीण काळातही कंपनीच्या उत्पादनाची गुणवत्ता ढासळली नाही. मात्र या काळात कंपनीचा प्रचंड तोटा झाला. एकेकाळी २६००० कर्मचारी असणाऱ्या या कंपनीत १९४५ मध्ये केवळ १५००० कर्मचारीच शिल्लक राहिले. युद्धानंतर हळूहळू जपानसह कंपनीची देखील आर्थिक घडी स्थिरावू लागली.

याच काळात पॅनासॉनिकच्या ट्रान्झिस्टर रेडिओने जगभरात कमाल केली. श्रीमंतापासून ते सर्वसामान्य लोकांपर्यंत सगळ्यांच्या घरातून पॅनासॉनिकच्या रेडिओवरची गाणी वाजू लागली. हा रेडिओ जगप्रसिद्ध झाला. कंपनी जगाच्या उद्योगपटलावर स्थिरस्थावर झाली होती. १९५० ते १९७३च्या काळात जगातील सर्वात मोठी इलेक्ट्रिक उत्पादनं बनवणारी कंपनी बनली. जानेवारी १९६१ मध्ये कोनोसुके मात्सुशिता यांनी पॅनासॉनिकच्या अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला. आणि अध्यक्षपद जावई मासाहारू मात्सुशिता यांच्या हाती सोपवून सल्लागार म्हणून ते कामकाज पाहू लागले. मासाहारू यांनी देखील अगदी मनापासून पॅनासॉनिकला मोठं करण्यासाठी प्रयत्न केले. २००८ साली कंपनीची ओळख आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वाढवण्यासाठी मात्सूशिताचे नाव बदलून “पॅनासॉनिक कॉर्पोरेशन” करण्यात आले. सध्या कंपनीत २ लाख ८० हजारांपेक्षा देखील अधिक कर्मचारी काम करतात, तर कंपनीची उलाढाल ९ ट्रिलियन येन पेक्षाही जास्त आहे.

मात्सुशीतांनी आपल्या अनुभवाच्या जोरावर ४४ पुस्तकं लिहिली. भविष्यातील राजकारणी आणि उद्योजक घडवण्यासाठी त्यांनी १९७९ साली मात्सुशिता स्कुलची सुद्धा स्थापना केली. त्यांच्या उदात्त कार्यकर्तृत्वाचा सन्मान म्हणून जपानच्या सर्वोच्च पुरस्कारांनी त्यांना सन्मानित करण्यात आले. त्यात order of the sacred treasure, Order of the Rising Sun, medal with blue ribbon अशा अनेक पुरस्कारांसोबत बेल्जियम, मलेशिया आणि चीनच्या पुरस्कारांचा देखील समावेश आहे.

GOD OF MANAGEMENT म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोनोसुके मत्सुशिता यांनी वयाच्या 94 व्या वर्षी २७ एप्रिल 1989 रोजी जगाला अलविदा केले आणि जगाच्या रंगमंच्यावरील एक प्रकाशमान पात्र इतरांना प्रकाशित करून कायमचे अलिप्त झाले.

हा लेख विडीयो मध्ये पहा

आणखी वाचा
21 January 2024