नवी अर्थक्रांती

Blog

तंत्रज्ञानाच्या वापराने भविष्यातील ‘या’ 5 समस्या होणार दूर!

तंत्रज्ञानाने माणसाचं आयुष्य सुकर बनवलं आहे. याच टेक इंडस्ट्रीत तुम्हाला भरपूर उद्योजक आणि नवोदित आजच्या समस्यांवर उपाय शोधण्यासाठी काम करताना सापडतील. ही नक्कीच चांगली गोष्ट आहे. मात्र, आपण तंत्रज्ञानात प्रगती करत असलो, तरीही अवघ्या जगापुढे असंख्य अशा समस्या आहेत, ज्यावर तोडगा काढणे अत्यंत गरजेचे आहे.

एकीकडे पाहिलं, तर जगभरात असा एक घटक आहे, ज्याला अन्न, शुद्ध पिण्याचे पाणी किंवा वीज यांसारख्या मूलभूत स्त्रोतांपर्यंत पोहोचता आलेलेच नाहीये. मात्र, यशस्वी व्यवसाय सुरू करताना समाजात बदल घडवून आणू इच्छिणाऱ्या अनेक टेक संस्थापकांसाठी जगाला कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे बदलणारे उपाय तयार करणे, हे सर्वोच्च प्राधान्य बनले आहे. अशात, या लेखातून आपण अशा ५ समस्या पाहणार आहोत, ज्या तंत्रज्ञानाद्वारे लवकरात लवकर सोडवल्या जाऊ शकतात.

१. भूकेचा प्रश्न मिटवणे

जगभरात दोन वेळच्या जेवणासाठी लोक वणवण भटकताना दिसतात. खरं तर, प्रत्येकाला पुरेल इतके अन्न आहे, तरीही जवळपास एक अब्जाहून अधिक लोक दररोज रात्री उपाशी झोपतात. सोप्या भाषेत सांगायचं झालं, तर जगात प्रचंड विषमता आहे. अनेक लोकांकडे अन्न पिकवण्यासाठी किंवा विकत घेण्यासाठी आवश्यक जमीन किंवा पुरेसे उत्पन्न नसते. तसेच, आनुवांशिक अभियांत्रिकी आणि शेती पद्धतीतील प्रगतीमुळे आपल्याला स्वस्त आणि कार्यक्षमतेने पिके वाढवता येतील. याचा अर्थ, प्रत्येकासाठी अधिक उपलब्ध आणि परवडणाऱ्या अन्नाचा स्त्रोत तयार होईल.

२. असाध्य (Incurable) रोगावर तोडगा काढणे

फक्त जीनोमिक्समुळे (जीनोमिक्स हे एक जैविक क्षेत्र आहे जे जीनोमची रचना, कार्य, उत्क्रांती, मॅपिंग आणि संपादन यांचा अभ्यास करते.) रोगाबद्दलची आपली समज विकसित होत नाहीये, तर आरोग्य सेवेच्या वितरणामुळेही पूर्ण बदल होत आहे. जीवशास्त्राची आपली समज जसजशी सुधारत जाईल, तसतशी आपली औषधे आणि रोग शोधण्याच्या आणि बरे करण्याच्या पद्धतीही वाढतील. जीनोमिक्सचे आपले ज्ञान सतत विकसित होत आहे, जसे की सर्वसाधारणपणे रोगांबद्दलची आपली समज आहे. पुरेशा प्रगतीमुळे, आपण लवकरच इबोला आणि मलेरिया यांसारख्या प्राणघातक रोगांचा नाश करणाऱ्या रोगांवर उपचार शोधू शकू.

३. स्वस्त आणि परवडणाऱ्या आरोग्य सेवा देणे

येत्या काळात आपल्याला नवीन औषधे मिळाली नाही, तरीही नवीन आरोग्यसेवा तंत्रज्ञानामुळे लोकांपर्यंत स्वस्त आणि परवडणारी औषधे पोहोचवण्यात मोठा प्रभाव पडेल. हेल्थकेअर इनोव्हेटर्स हेल्थकेअर गुणवत्ता सुधारण्यासाठी सतत नवीन तंत्रज्ञानावर संशोधन करत आहेत. त्यामुळे आरोग्य क्रांती लवकरच पाहायला मिळू शकते. अशाप्रकारे आपण लवकरच आरोग्य निरीक्षण पद्धती आणि जुनाट आजार शोधण्याच्या नवीन पद्धतींमध्ये झेप घेऊ शकतो.

४. सर्वांना दर्जेदार शिक्षण देणे

आधीच्या काळात शिक्षण घेणे खूपच कठीण होते. मात्र, आता इंटरनेटमुळे जास्तीत जास्त लोकांना उच्च शिक्षणापर्यंत मजल मारता येत आहे. विद्यार्थी केव्हाही स्वस्त, वैयक्तिक अभ्यासक्रमांमधून कुठेही शिकू शकतात. आता विद्यार्थ्यांना एका जागी बसून शिक्षणाचे चांगले वातावरण मिळते, यामुळे त्यांना उच्च पदवी आणि उत्तम शिक्षणाचा अनुभवही घेता येतो. वर्गातील तंत्रज्ञान (In-Classroom Technology) अपंग विद्यार्थी आणि पारंपारिक वर्गात संघर्ष करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षण मिळवण्याची संधी देते. विशेष म्हणजे, हे योग्य तंत्रज्ञानाशिवाय खूपच कठीण असते.

५. प्रत्येकासाठी स्वस्त वीज निर्मिती करणे

सध्या अक्षय ऊर्जेने वेग घेतला आहे. अलीकडेच, सौर ऊर्जा जगातील सर्वात स्वस्त ऊर्जा स्रोत बनली आहे. विकसनशील राष्ट्रांसाठी, जीवाश्म इंधनाला समर्थन देण्यासाठी महागड्या पायाभूत सुविधा निर्माण करण्याऐवजी स्वस्त, अक्षय ऊर्जेच्या पर्यायांसह जाणे अर्थपूर्ण आणि फायदेशीर आहे. अक्षय ऊर्जा केवळ उत्पादनासाठी स्वस्तच नाही, तर ती आपल्या पर्यावरणासाठी देखील चांगली आहे, ज्यामुळे भविष्यातील ऊर्जा स्त्रोत म्हणून ती एक चांगला पर्याय बनते.

1 January 2024
‘LinkedIn’ ची सुरुवात कशी झाली?
जॉब सर्च असो किंवा प्रोफेशनल जगाशी संबंध, कनेक्शन्स बनवणे असो किंवा स्वत:चे प्रोफेशनल विश्वातील यश या सर्वांसाठी एक उत्तम व्यासपीठ म्हणजे ‘LinkedIn.’ हा प्लॅटफॉर्म वापरण्याचे हे सोडून आणखीही फायदे आहेत. जसे की आपल्या जॉब स्किल्ससाठी फायदेशीर कोर्सेस करणे, स्वत:च्या अनुभवांविषयी किंवा इतर महत्त्वाच्या विषयांविषयी लिहून ते तिथे शेअर करणे आणि एकूणच तुम्ही कौशल्यपूर्ण आणि जॉबसाठी कसे पात्र आहात हे कृतींमधून सिद्ध करणे.

हा प्लॅटफॉर्म इंस्टाग्राम, फेसबुक आणि इतरांशी तुलना केल्यास वेगळा आढळून येतो. काळाच्या ओघात याचे महत्त्व वाढतच चालले आहे. काय आहे यामागची स्टोरी आणि कशी झाली याची सुरुवात हेच जाणून घेऊयात या लेखाच्या माध्यमातून.

‘LinkedIn’ ची सुरुवात –

‘LinkedIn’ अधिकृतपणे 5 मे 2003 ला लाँच करण्यात आले, पण त्याची खरी सुरुवात 2002 मध्येच झाली होती. रीड हॉफमॅन यांनी आपल्या लिविंग रूम मध्ये LinkedIn ची सुरुवात केली. हॉफमॅन यांच्यासोबत त्यांचे पे-पल आणि सोशल नेट कंपनीतील सहकारी होते. त्यांचा हा प्लॅटफॉर्म सुरु करण्याचा मूळ उद्देश प्रोफेशनल विश्वातील लोकांची एकमेकांशी ओळख व्हावी, या माध्यमातून ते जोडले जावेत आणि त्यांचा एकमेकांना फायदा व्हावा असा होता.

LinkedIn ची सुरुवात केल्यानंतर पहिल्या महिन्यातच त्यांच्यासोबत 4,500 सदस्य जोडले गेले. 2005 ला त्यांनी जॉब्स आणि सबस्क्रीप्शन हा पर्याय उपलब्ध केला. यामुळे कंपनीला मोठ्या प्रमाणावर फायदा झाला. 2006 मध्ये ‘People you may know’ हे फिचर वापरात आणले.

चार वर्षांच्या अथक परिश्रमांनंतर लिंक्डइनला हळूहळू ओळख मिळून प्रसिद्धी वाढू लागली. 2008 मध्ये लिंक्डइन स्पेन. यु.के आणि फ्रान्समध्ये वापरले जाऊ लागले. त्याच वर्षी त्यांच्या युजर्सच्या आकड्याने उच्चांक गाठला आणि तो 15 मिलियन पर्यंत (१.५ कोटींपर्यंत) पोहोचला. 2011 येईपर्यंत युजर्सचा हा आलेख वेगाने वाढतच गेला आणि कंपनीच्या युझर्सची संख्या 15 पासून 100 मिलियन (१० कोटींपर्यंत) पोहोचली. 2013 मध्ये LinkedIn सुरु करून 10 वर्षे पूर्ण झाली. युजर्सची होत जाणारी वाढ हा योग्य फीचर्स आणि वेळोवेळी केलेल्या बदलांचा परिणाम होता. त्यानंतर त्यांनी नुकतेच ग्रॅज्युएट झालेले विद्यार्थी आणि चांगल्या जॉब च्या शोधात असणारे तरूण यांवर लक्ष केंद्रित करण्यास सुरुवात केली. यामुळे त्यांच्या यशात आणखी भर पडत गेली. 2016 मध्ये मायक्रोसॉफ्ट ने LinkedIn $26 बिलियन ला विकत घेतले. 2017 मध्ये LinkedIn ने डेस्क2 साठी नवीन फिचर सुरु केले आणि 2019 मध्ये आणखी काही फीचर्सची वाढ करून LinkedIn ने स्व त:ला परिपूर्ण बनवण्याचा प्रयत्न केला.

LinkedIn ची सध्याची परिस्थिती

LinkedIn च्या आकडेवारीनुसार, गेल्या काही वर्षांत प्लॅटफॉर्मची व्याप्ती प्रचंड वाढली आहे. हे जागतिक स्तरावर युझर्सच्या बाबतीत अव्वल आहे, त्यातले बहुतेक व्यावसायिक आहेत. आणि प्रत्येक आठवड्यात दहा लाखांहून अधिक नवीन वापरकर्ते सामील होत आहेत.

Linkedin बद्दल महत्त्वाच्या बाबी

70% पेक्षा जास्त युजर्स यूएस बाहेरील आहेत.

90 दशलक्षाहून अधिक वापरकर्ते वरिष्ठ-स्तरीय आहेत आणि 63 दशलक्ष निर्णय घेण्याच्या पदांवर आहेत.

50% पेक्षा जास्त वापरकर्ते महाविद्यालयीन पदवीधारक किंवा सुशिक्षित तरूण आहेत.

24% युजर्स 18-24 वर्षे वयोगटातील लोक आहेत.

LinkedIn ची सुरुवात कठीण होती परंतु वरचेवर फीचर्स मध्ये बदल करून त्यांनी आपले महत्त्व वाढवले. नवीन संधींचा आणि भविष्यातील आव्हानांचा विचार करता येणाऱ्या काळात LINKEDIN चे महत्त्व वाढत जाणार आहे.

तुम्हाला आजचा हा लेख कसा वाटला हे कमेंटबॉक्समध्ये नक्की सांगा. लेख आवडला असेल तर शेअर जरूर करा आणि हो अजून कोणत्या विषयाची माहिती ऐकायला तुम्हाला आवडेल कॉमेंट बॉक्समध्ये सांगा.

आणखी वाचा
- यु-ट्युब सुरु करण्याचा हेतू ऐकून आश्चर्यचकित व्हाल
1 January 2024
भारतीयांची घरं आणि दारं सुरक्षित ठेवण्याच काम यांच्या कुलूपांनी केलं – अर्देशीर गोदरेज
सध्या ब्रॅंडचा जमाना आला आहे, कपड्यापासून ते घरातील चिजवस्तूपर्यंत अनेकजन ब्रांडेड वस्तुच वापरतात. पण हे ब्रॅंड काही आत्ताचे नाहीत. अनेक वर्षांचा इतिहास त्यामागे आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून ब्रॅंडचा जमाना आहे. भारताला स्वतंत्र्य मिळण्याआधीच जागतिक स्तरावर आपल्या विश्वासाची मोहोर उमटविणारे नाव म्हणजे गोदरेज कंपनी. आणि या गोदरेजचे संस्थापक म्हणजे अर्देशीर गोदरेज.

चला तर आजच्या भागात जाणून घेऊ गोदरेजच्या कपाटबंद जन्माची ही कहाणी.

अर्देशीर गोदरेज यांचा जन्म स्वातंत्र्यपूर्व काळात म्हणजेच 1868 मध्ये मुंबई प्रांतात बुरजोरजी आणि दोसीबाई गुठरजी या पारशी दाम्पत्त्याच्या पोटी एका सधन कुटुंबात झाला. त्यांना सहा अपत्ये. अर्देशीर सगळ्यात मोठा मुलगा. बुरजोरजी आणि त्यांच्या वडीलांचा बांधकाम क्षेत्रात व्यवसाय होता. १८७१ साली या कुटुंबाने गोदरेज हे आडनाव स्वीकारले.

लहानपणापासूनच अभ्यासात हुशार असणाऱ्या अर्देशीरने पुढे जाऊन वकिलीचा अभ्यास केला. वकिलीची पदवी मिळाल्यानंतर त्यांनी अनेक खटले लढवले, अनेक केसेस सोडविल्या. मात्र झांझिबार येथील एका खटल्यादरम्यान त्यांनी आपली वकिली सोडली व ते परत मुंबईत आले.

इतर पारशी उद्योजकांप्रमाणे त्यांनाही व्यवसायात आपले नशीब आजमवायचे होतं. मात्र उपजीविकेसाठी त्यांनी एका फार्मसीत सहाय्यक म्हणून काम करायचे ठरवले. तिथे मिळालेल्या अनुभवाच्या जोरावर शस्त्रक्रियेसाठी लागणारी सामग्री बनवण्याचा व्यवसाय करण्याचा विचार त्यांच्या मनात आला. पारशी समाजातील एक प्रतिष्ठित व्यक्तिमत्त्व “मेरवानजी कामा” यांच्याकडून त्यांनी व्यवसायासाठी कर्ज मागितले. मेरवानजींनी विचारले, “घरी वडिलांना पैसे मागायचे सोडून माझ्याकडे का आला?” त्यावर अर्देशीर म्हणाले, “मी घरी पैसे मागितले असते, तर वडिलांनी दिले नसते असे नाही, पण वडिलांनी कर्ज म्हणून पैसे दिले नसते, तर मुलासाठी द्यायचे म्हणून स्वखुशीने दिले असते आणि अर्देशिर यांच्या स्वाभिमानी मनाला ते काही पटणारे नव्हते. १९१८ साली वडिलांचे निधन झाल्यावर ‘त्यांच्या संपत्तीवर माझा हक्क नाही’ असं सांगताना अर्देशीर यांचा हाच करारीपणा पुन्हा एकदा दिसला.

मेरवानजी कामा यांच्याकडून घेतलेल्या ३००० रुपयांतून या स्वाभिमानी तरुणाने शस्त्रक्रियेसाठी लागणारी सामग्री बनवली. अपार मेहनत करून त्यांनी उत्पादनात वेगळेपणा आणून उत्पादने बनवली, ही सगळी उत्पादने जेव्हा कंपनीला विकायची वेळ आली, तेव्हा मात्र अर्देशिर यांच्या एका अटीमुळे व्यवहार फिस्कटला. ती अट म्हणजे प्रत्येक उत्पादनावर मेड इन इंडिया चा tag लावणे. समोरील कंपनीच्या मालकाने ‘मेड इन इंडिया’ टाकलं, तर सर्जिकल उत्पादनं खपणार नाहीत असं सांगून ही अट अमान्य केली. व्यवहार फिस्कटला आणि तो व्यवसायसुद्धा तिथेच बंद पडला.

एकदा असंच अर्देशिर वर्तमानपत्र वाचत बसले होते. आणि वर्तमानपत्रावरील एका बातमीने त्यांचे लक्ष वेधून घेतले. मुंबई इलाख्यात वाढलेल्या घरफोड्या आणि त्यावर सुरक्षेचे उपाय म्हणून पोलिसांनी योग्य सुरक्षा उपाय करण्याचे आवाहन केले होते. आणि त्याच क्षणी अर्देशिर यांच्या तल्लख मेंदूत बिझनेसची एक भन्नाट कल्पना आली, ती म्हणजे मजबूत आणि सहजासहजी फोडता न येणारी कुलुपं बनवणे. मात्र पुन्हा प्रश्न होता तो पैशांचा. त्यांच्या स्वाभिमानी वृत्तीने वडीलोपार्जित जमिनीचा हिस्सा नाकारला होता, जे करेन ते फक्त स्व-कर्तूत्वावरच करेन हेच त्यांच्या जीवनाचे मर्म होते.

व्यवसायासाठी लागणाऱ्या पैश्यांसाठी ते पुन्हा मेरवानजींकडे गेले. मेरवानजींनीसुद्धा ती बातमी वाचली होती. त्यांनी ही कल्पना आवडली त्यामुळे त्यांनी सुद्धा होकार दिला. मलबारच्या बॉम्बे गॅस वर्क्सच्या समोरील २१५ चौ. फुटाच्या एका छोट्याशा शेडमध्ये ७ मे १८९७ साली १२ कामगारांसोबत कारखाना सुरु करून त्यांनी कुलुपं बनवायला सुरुवात केली. अँकर या ब्रँड नेमखाली ही कुलुपं विकली जाऊ लागली. आधीच्या कुलूपांमध्ये फारशी अचूकता नसल्यामुळे ती सहज फोडता येत होती म्हणून त्यांनी आपल्या कुलूपात मजबूतपणा आणला. कोणतेही कुलूप त्याच्या चावीशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही चावीने उघडणार नाही याची गॅरंटी ते देऊ लागले. गोदरेजच्या कुलूपांच्या रूपाने प्रत्येकाच्या घरावर एक भक्कम पहारेकरीच बसला. दोन चाव्यांची गार्डियन कुलुपे किंवा जगात प्रथमच तयार केलेली स्प्रिंगलेस कुलुपे यांनी कुलूपविश्वात आमूलाग्र बदल घडवून आणला.
Exciting part of the story

गोदरेजची ही गाडी केवळ कुलुपांवरच थांबली नाही, तर तिला खूप मोठा पल्ला गाठायचा होता. १९०१ साली अर्देशीर यांनी तिजोरी बनवायचा निर्णय घेतला. त्यांना इतकी सुरक्षित तिजोरी बनवायची होती कि, जी फोडता येणार नाही आणि आगीपासूनही ती सुरक्षित असेल. डझनभर डिझाइन्स बनवून झाल्यावर 1902 साली गोदरेजची पहिली तिजोरी बाजारात आली आणि प्रत्येक भारतीयाच्या घरात या तिजोरीच्या रूपाने एक सुरक्षारक्षकच अवतरला. मौल्यवान वस्तूंचा तो दणकट पहारेकरी बनला.

१९०५ मध्ये भारतभेटीवर आलेल्या इंग्लंडच्या राणीने देखील आपले मौल्यवान सामान सुरक्षित राहण्यासाठी गोदरेजच्या तिजोरीला प्राधान्य दिले आणि ही एक प्रकारे गोदरेजच्या दर्जाला मिळालेली पोचपावतीच ठरली. ही तिजोरी चोरांपासूनच नाही, तर आगीपासूनही सुरक्षित होती. १९४४ साली मुंबईच्या इतिहासातील सर्वात भीषण मुंबई गोदीतील आगीत प्रचंड वित्तहानी आणि जीवितहानी झाली, पण गोदरेज कपाटाच्या तिजोरीतील मौल्यवान वस्तू, कागदपत्रं मात्र आगीच्या झळांपासून सहीसलामत वाचले होते आणि ही घटना गोदरेजसाठी निर्णायक टप्पा ठरली. या घटनेनंतर गोदरेज कपाटांनी भारतीयांच्या मनात जे अढळ स्थान प्राप्त केले ते कायमचे. त्यामुळेच आज कपाट म्हटलं कि डोळ्यासमोर उभे राहते ते केवळ गोदरेजचेच. कपाटाला ‘गोदरेज’ हा जणू प्रतिशब्दच तयार झाला.

अर्देशीर गोदरेज यांचा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंध होता. पण त्यांचे स्वदेशीबद्दलचे मत लक्षात घेण्याजोगे होते. केवळ वस्तू स्वदेशी आहे म्हणून तिला चांगले म्हणण्याची सक्ती नको. ती दर्जाच्या बाबतीतही उत्तम असली पाहिजे. असे त्यांचे मत होते. भारतीय घराघरांत दाराला गोदरेज कुलूप आणि आत गोदरेज कपाट हे समीकरण अभेद्य होते.

1910 मध्ये गोदरेजचा हा सगळा डोलारा धाकटा भाऊ पिरोजशा याला सांभाळायला सांगून अर्देशिर युरोप दौऱ्यावर गेले. युरोपातील नावीन्यपूर्ण गोष्टींचा अभ्यास करून त्यांनी गोदरेजमध्ये बदल केले. 1928 साली अर्देशिर यांनी सगळा व्यवसाय धाकट्या पिरोजशाच्या हाती सोपविला आणि ते नाशिकला गेले.

त्यानंतर पिरोजशा यांनी देखील गोदरेजमध्ये क्रांती घडवली. गोदरेज फक्त कपाट आणि कुलूपातच अडकून बसले नाहीत, तर त्याने साबण, डिटर्जंट, टाईपरायटर, फ्रीज अशी अनेक उत्पादने तयार केली. १९१८ साली गोदरेजने साबण निर्मिती व्यवसायात पाऊल ठेवले. कंपनीने प्राण्यांच्या चरबीचा वापर न करता जगातील पहिला साबण बनवला. खुद्द रवींद्रनाथ टागोरांनी या साबणाची जाहिरात केली होती.

भारताच्या इतिहासातील अनेक घडामोडींचा अर्देशिर यांचा गोदरेज ब्रॅण्ड हा साक्षीदार आहे. १९५१ साली स्वातंत्र्यानंतरच्या पहिल्या लोकशाही निवडणुकांत मतदारांचं बहुमूल्य मत कोणाला मिळाले आहे हे पण सर्वात आधी गोदरेजलाच माहीत होते, कारण ती मते जपून ठेवणाऱ्या मतपेटय़ा गोदरेजच्याच होत्या. या साऱ्याचे रहस्य एकच होते, उत्तम दर्जा. १९५८ साली कंपनीने भारतातील पहिला फ्रिज सुद्धा बनवला होता.

अर्देशिर यांचे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील योगदान हे खूप मोठे होते. स्वदेशी उत्पादनासाठी त्यांनी घेतलेली ठोस भूमिका महत्त्वाची होती. गोदरेजला केवळ कंपनी म्हणून नाही, तर भारतीय ग्राहकांच्या घराघरात नेऊन ठेवण्यापर्यंत विश्वास कमविणारा असा हा ब्रॅंडेड उद्योजक 1936 साली गोदरेजचा बलाढ्य कारभार वयाच्या 68 व्या वर्षी मागे सोडून जगातून निघून गेला.

बिझनेस महारथी या मालिकेत आम्ही जगातील महान उद्योजकांच्या जीवनप्रवास आपल्यापर्यंत घेऊन येत असतो. आपल्याला हि मालिका कशी वाटतेय आम्हाला कमेंटमध्ये नक्की सांगा. अजून कोणत्या उद्योजकांच्या कहाण्या तुम्हाला ऐकायच्या आहेत ते देखील सांगा. भेटूया पुढील रविवारी अजून एका बिझनेस महारथीची कहाणी घेऊन…!

हाच लेख युट्युबवर पाहण्यासाठी

आणखी वाचा
31 December 2023
1 जानेवारीला नवीन वर्ष का साजरे करतात? जाणून घ्या इतिहास आणि रहस्ये

नमस्कार Wishing you a very Happy New Year हो हो आम्हाला माहितीये की New Year सुरु व्हायला काही तास बाकी आहेत पण म्हटलं आता तुम्हाला सगळीकडून New Year Wishes चे Calls, Messages यायला सुरुवात होईल आणि परत तुम्ही Busy होऊन जाल त्यापेक्षा आमच्या संपूर्ण टीमकडून तुम्हाला Advance मध्ये New Year च्या शुभेच्छा देऊन ठेवलेल्या बऱ्या. काही तासांतच आता नवीन वर्षाला सुरुवात होतीये त्यामुळं आम्ही ठरवलं की नवीन वर्षात पहिला लेख हा नवीन वर्षावरंच बनवला तर तुम्हालाही तो पाहायला आवडेल.

आता मला सांगा तुम्ही कधी विचार केलाय का, की 1 जानेवारीपासूनच हे नवं वर्ष का सुरू होतं? वर्षात नेहमी 364 किंवा 365 दिवस आणि 12 महिनेच का असतात? वर्षाला 12 महिने देण्यात हिंदू Calendars ची काही भूमिका आहे का? हिंदू, रोमन रिपब्लिकन आणि ग्रेगॅरियन कॅलेंडर केव्हा आलं? अशा काही प्रश्नांची उत्तर आपण या लेखातून जाणून घेऊया.

Calender च्या बाबतीत बोलायचं झालं तर आधी हिंदू मग रोमन रिपब्लिकन, ज्यूलियन आणि त्यानंतर ग्रेगॅरियन कॅलेंडर आलं. तर सर्वात आधी आपण जाणून घेऊया हिंदू Calendars बाबत. हिंदू कॅलेंडरद्वारे तारखांचा वापर भारतात इसवी सन पूर्व 1000 वर्षांपासून केला जातोय. याचा उपयोग हिंदू धार्मिक वर्ष ठरवण्यासाठी केला जातो. हे Calendars 12 चांद्र म्हणजेच Lunar Months वर आधारित आहे. हिंदू कॅलेंडरमध्ये Lunar Year नेहमीच 354 दिवसांचं, तर Solar Year 365 दिवसांचं असतं. प्रत्येक महिन्यात प्रत्येकी 15 दिवसांचे दोन पक्ष असतात. कधी तरी दोन तिथी एकाच दिवशी येतात. अशा परिस्थितीत, वर्षातल्या दिवसांची संख्या संतुलित करण्यासाठी असतो तो अधिक मास.

हिंदू कॅलेंडरनंतर रोमन रिपब्लिकन कॅलेंडर इसवी सन पूर्व 738 मध्ये प्रचलित झालं. हे कॅलेंडर सुरुवातीला रोममध्ये प्रचलित होतं. त्यापूर्वी ग्रीक Lunar कॅलेंडर इसवी सन पूर्व 800 मध्ये ग्रीसमध्ये प्रचलित होतं. या कॅलेंडरमध्ये 354 दिवसांचं Lunar Year आणि 365 दिवसांचं Solar Year असल्यानं नवीन खगोलशास्त्रीय गणनांऐवजी ती थेट हिंदू कॅलेंडरला धरून केली गेली, असं मानलं जातं.

सुरुवातीच्या रोमन कॅलेंडरमध्ये 10 महिन्यांचं वर्ष व फक्त 304 दिवस होते. यामध्ये 61 दिवस दुर्लक्षित करण्यात आले होते. त्यामुळे ऋतूंच्या महिन्यात फरक पडत होता. या कॅलेंडरमध्ये मार्टिस, एप्रिलिस, माइस, जुनिस, क्विंटिलीस, सेक्सटिलिस, सप्टेंबर, ऑक्टोबर, नोव्हेंबर आणि डिसेंबर अशी महिन्यांची नावं होती.

बर्‍याच काळानंतर, इसपू ७१५ ते ६७२ या काळात रोमचा शासक असणाऱ्या नुमा पोम्पीलिअस याने हे कॅलेंडर बदललं. त्यामध्ये जानेवारी हा पहिला आणि फेब्रुवारी हा शेवटचा महिना म्हणून जोडला गेला. पुढे इसवी सन पूर्व 452 मध्ये फेब्रुवारी हा महिना जानेवारी ते मार्च या दोन महिन्यांच्या दरम्यान आणला गेला. इ. स. पूर्व पहिल्या शतकात रोमन कॅलेंडर खूप गोंधळात टाकणारं बनलं होतं. शेवटी, ज्युलियस सीझरने इसवी सन पूर्व 46 मध्ये या कॅलेंडरमध्ये मोठ्या सुधारणा केल्या. त्यामुळे तारखांची नवीन System Generate झाली. या नवीन कॅलेंडरला ‘ज्यूलियन कॅलेंडर’ असं नाव देण्यात आलं. Solar Year ची संकल्पना स्वीकारून ज्युलियसने वर्षातल्या दिवसांची संख्या 445 पर्यंत वाढवली. यामुळेही बराच गोंधळ निर्माण झाला आणि इसवी सन पूर्व 8 पर्यंत त्याचा म्हणावा असा उपयोग होऊ शकला नाही.

पोप ग्रेगरी यांनी इसवी सण 1582 मध्ये जूलियस सीजरने तयार केलेल्या कॅलेंडरमधील लीप वर्षांची चूक शोधली आणि दर चार वर्षांनी एक Extra Day म्हणजेच Leap Day या Calendars मध्ये Add केला. जूलियस सीजरने ज्याप्रमाणे त्याने केलेल्या Calendars ला नाव दिलं, तसं पोप यांना सुद्धा आपण बनवलेल्या Calendars ला काहीतरी नाव द्यावं असं वाटलं आणि म्हणूनच त्यांनी या कॅलेंडरला नाव दिलं ‘ग्रेगरियन कॅलेंडर’.

चैत्र शुक्ल प्रतिपदा म्हणजेच गुढीपाडवा ही हिंदू नववर्षाची सुरुवात मानली जाते. त्याला ‘हिंदू नवसंवत्सर’ असंही म्हणतात. इस्लामिक कॅलेंडरनुसार, हिजरी नवीन वर्ष मोहरम महिन्याच्या पहिल्या दिवशी सुरू होतं, तर आपले ख्रिस्ती बांधव 1 जानेवारीला नवीन वर्ष साजरं करतात. धर्मानुसार पाहायला गेलं, तर प्रत्येक धर्माचं नवीन वर्ष हे वेगवेगळ्या दिवशी सुरु होतं, पण उत्सव हा सगळ्यांनी सोबत येऊन साजरा करायचा असतो. त्यामुळे धर्म थोडा बाजूला ठेऊन सर्वजण माणूस म्हणून एकत्र येऊया आणि या नववर्षाचं स्वागत धुमधडाक्यात करूया.

31 December 2023
नव्या कॅलेंडर वर्षातील महत्वाच्या तारखा(सन 2024)
1 जानेवारी 2024 ला नवे कॅलेंडर वर्ष सुरू होईल. सध्या चालू असलेल्या वर्षात कदाचित काही आर्थिक चुका अनवधानाने आपण केल्या असतील. आर्थिक चूक म्हणजे पर्यायाने आपले आर्थिक नुकसानच. मागे केलेल्या चुका हा इतिहास झाला. त्यांची पुनरावृत्ती आपण या वर्षात करणार नाही असा संकल्प करूया. या वर्षातील काही लक्ष ठेवण्यासारख्या तारखा किंवा कालावधी खालीलप्रमाणे-

आपल्याला सहज हाताशी येईल अशा ठिकाणी ही माहिती जपून ठेवा. यात एखादी अंतिम तारीख दिली असली तरी त्यासंबंधित गोष्टीची पूर्तता मुदतीपूर्वीच करावी म्हणजे गोंधळ उडणार नाही, दंड पडणार नाही, आपले आर्थिक नुकसान होणार नाही.

31 जानेवारी 2024 /15 फेब्रुवारी 2024/29 फेब्रुवारी 2024

★ आर्थिक वर्ष 2023-2024 येत्या काही दिवसात संपेल. हीच वेळ आहे आपल्या अंदाजित उत्पन्नचा आढावा घेऊन पुरेशी गुंतवणूक करण्याची. आपण कर मोजण्याची जुनी पद्धत स्वीकारली असेल तर काही गुंतवणूक /खर्च याची वजावट घेतल्याने आपला आयकर कमी होऊ शकतो पगार पत्रकाव्यतिरिक्त आपण काही गुंतवणूक/ खर्च केले असल्यास त्याची विहित नमुन्यात सूचना द्यावी लागते. आपल्या अस्थापनेकडून अशा सूचना देण्यासाठी वरील तीन पैकी कोणतीही अथवा एक वेगळीच अंतिम तारीख असू शकते. ती माहीती करून घेऊन आपली पगाराव्यतिरिक्त वैयक्तिक गुंतवणूक /खर्च केले असल्यास पुराव्यासह सदर तारखेच्या आत केल्यास सादर केल्यास त्याचा विचार करून अंतिम आयकर आकारणी होईल. हा फॉर्म आणि त्याचे पुरावे देण्यापूर्वी जर आपला कर अतिरिक्त कापला असल्यास समायोजित केला जाईल तरीही अतिरिक्त कर कापला असल्यास तो आपणास मालकाकडून परत मिळणार नाही तर विहित मुदतीत विवरणपत्र सादर करून आयकर खात्याकडून परत मिळवावा लागेल.

1 फेब्रुवारी 2024

★ खरंतर सन 2023-2024 चा अर्थसंकल्प सादर करण्याचा दिवस. येत्या वर्षात विद्यमान सरकारची मुदत संपते त्यामुळे कदाचित पूर्ण अर्थसंकल्प सादर न करता तात्पुरत्या खर्चासाठी लेखानुदान घेतले जाऊ शकते. अशा परिस्थितीत अर्थसंकल्प सादर करण्याचे, न करण्याचे कोणतेही कायदेशीर बंधन सरकारवर नसल्याने पूर्ण अर्थसंकल्प सुद्धा सादर केला जाऊ शकतो. त्यात कर संदर्भात काय बदल होतात ते पाहून आपल्या गुंतवणूक धोरणात बदल करावा लागेल.

15 मार्च 2024/ 31 मार्च 2024

★ ज्या लोकांना अग्रीम कर (Advance Tax) भरावा लागतो त्यांनी 15 मार्च पर्यंत 100% आणि त्यानंतरच्या व्यवहारांवरील पूर्ण आयकर 31 मार्चपर्यंत भरणे आवश्यक असून याप्रमाणे अग्रीम कर न भरल्यास 1% प्रतिमाह दंड होऊ शकतो. त्यामुळे अग्रीम कर भरणाऱ्या करदात्यांनी या तारखा लक्षात ठेवाव्यात.

31 मार्च 2024

★ चालू आर्थिक वर्षात आयकर सूट मिळावी म्हणून गुंतवणूक/खर्च करण्याचा हा शेवटचा दिवस. (80 C, 80 D, 80TTA यानुसार मिळणाऱ्या सवलती) या दिवशी गुंतवणूक किंवा खर्च करून तो आयकर विवरणपत्रात दाखवून कर सवलत मिळवता येईल जुन्या पद्धतीने कर आकारणी मान्य असलेल्या लोकांना याचा अधिक फायदा होऊ शकतो.

★ अनिवासी भारतीयांना विविध देशाशी असलेल्या करारानुसार ते रहात असलेल्या देशात कर बसत असल्यास त्या देशांशी असलेल्या दुहेरी कर आकारणी धोरणानुसार तेवढ्या कराची सूट भारतात मिळते अशी सूट मिळवण्यासाठी 10 F फॉर्म आयकर विभागाच्या संकेतस्थळावर ऑनलाइन भरावा लागतो, यासाठी पॅन आवश्यक आहे त्याशिवाय ऑनलाइन फॉर्म प्रोसेस होऊ शकत नाही. ज्या अनिवासी भारतीयांकडे पॅन नाही अशा व्यक्ती करात सूट मिळवण्यासाठी फॉर्म ऑफलाईन पद्धतीने या तारखेपूर्वी भरू शकतील.

01 एप्रिल 2024

★ नवीन आर्थिक वर्षाची सुरुवात (सन 2024- 2025) नवीन वर्षात आपले उत्पन्न किती होईल, आयकर किती भरावा लागेल, आयकर वाचवण्यासाठी काय करता येईल. आयकर मोजणीसाठी कोणती पद्धत स्वीकारावी याबाबत प्राथमिक विचार करू शकता. त्याप्रमाणे आपण मागील वर्षाचे सन 2023-2024 चे आयकर विवरणपत्र भरू शकता त्यासाठी आवश्यक माहितीची जमावजमाव करायला सुरूवात करा म्हणजे शेवटच्या क्षणी होणारी दमछाक थांबेल. जिथे जिथे आपली मुळातून कर कपात होऊ नये असे वाटत असल्यास आवश्यक तेथे 15 G/H फॉर्म भरून द्यावेत म्हणजे कर कापला जाणार नाही.

15 जून 2024

★ सन 2024-2025 या आर्थिक वर्षाच्या उत्पन्नाचा अंदाज करून 30% अग्रीम कराचा पहिला हप्ता भरण्याची अंतिम तारीख.

★ मालकाकडून कर्मचाऱ्यांना त्यांचे मागील आर्थिक वर्षातील उत्पन्न आणि करकपात यांची सविस्तर माहिती देणारे फॉर्म 16 प्रकारातील प्रमाणपत्र देण्याची अंतिम तारीख. या मुदतीत प्रमाणपत्र मिळाल्यास योग्य मुदतीत विवरणपत्र आपणास भरता येईल.

30 जून 2024

★ डी मॅट खाते आणि म्युच्युअल फंड योजनांसाठी नामनिर्देशन करण्याची सक्ती भांडवलबाजार नियंत्रक सेबीने केली आहे. ज्यांच्या पूर्वीच्या खात्यांना/ योजनांना नामनिर्देशन केलेले नाही त्यांना ते करण्याची मुदत वारंवार वाढवून दिली, ही वाढलेली मुदत 30 जून 2024 ला संपेल. ज्यांनी नामनिर्देशन केले नसेल त्यांचे खाते गोठवल्याने कोणतेही व्यवहार करता येणार नाहीत.

31 जुलै 2024

★ ज्या करदात्यांना आर्थिक व्यवहारांचे लेखापरीक्षण करावे लागत नाही त्यांना मागील आर्थिक वर्षाचे म्हणजेच सन 2023- 2024 चे आयकर विवरणपत्र दंडाशिवाय दाखल करण्याची अंतिम तारीख. ही तारीख मागील दोन वर्षांत बदलली नसल्याने योग्य मुदतीत विवरणपत्र दाखल करावे.

15 सप्टेंबर 2024

★ सन 2024-2025 या आर्थिक वर्षासाठी अग्रीम कर भरण्याचा दुसरा हप्ता भरण्याची शेवटची तारीख. यात अंदाजित कराच्या पहिल्या हप्त्यासह 45% एकूण आयकर भरला जावा अशी अपेक्षा आहे.

30 सप्टेंबर 2024

★ ज्या करदात्यांना आपल्या व्यवहारांचे लेखापरीक्षण करून घ्यावे लागते त्याच्यासाठी आयकर विवरणपत्र दंडाशिवाय दाखल करण्याची शेवटची तारीख. ही तारीख अनेकांचे लेखापरीक्षण पूर्ण होत नसल्याने वाढवली जाते पण भविष्यात ती वाढवली जाईलच याची खात्री देता येत नाही तेव्हा अशा सर्वच करदात्यांनी याच मुदतीत विवरणपत्र दाखल करावे.

30 नोव्हेंबर 2024

★ पेन्शन अँथोरिटीस हयात असल्याचा दाखला देण्याची अंतिम तारीख. आता हा दाखला आपल्या जन्म ज्या महिन्यात झाला त्या महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी दिला तरी चालतो. विहित मुदतीत हयातीचा दाखला न दिल्यास निवृत्तीवेतन स्थगित केले जाते.

15 डिसेंबर 2024

★ सन 2024-2025 या आर्थिक वर्षासाठी अग्रीम कर तिसरा हप्ता भरण्याची अंतिम तारीख. या आर्थिक वर्षाच्या अपेक्षित कराच्या पहिल्या दुसऱ्या हप्त्यासह एकूण 60% कर भरावा अशी अपेक्षा आहे.

31 डिसेंबर 2024

★ आर्थिक वर्ष 2023-2024 चे आयकर विवरणपत्र दंडासाहित भरण्याची शेवटची तारीख.

★ 31 जुलै 2024 अथवा 30 सप्टेंबर 2924 किंवा आयकर खात्याने दंडाशिवाय विवरणपत्र भरण्याच्या जाहीर केलेल्या तारखेपूर्वी किंवा तारखेनंतर विवरणपत्र दाखल केले असल्यास सुधारीत विवरणपत्र दाखल करण्याची अंतिम तारीख. या मधील काळात विभागाकडून विवरणपत्र मंजूर झाले असले तरीही सुधारित विवरणपत्र दाखल करता येईल.

वरील तारखांबाबत काही शंका असल्यास जाणकार व्यक्तींचे मार्गदर्शन घ्यावे. याशिवाय अर्थसंकल्पातील तरतुदींनुसार किंवा आयकर खात्याने घेतलेल्या निर्णयांमुळे किरकोळ बदल होऊ शकतात, त्यांची पूर्वसूचना देण्यात येते.

©उदय पिंगळे

अर्थ अभ्यासक

आणखी वाचा
30 December 2023
सरते आर्थिक वर्ष आणि कर नियोजन (सन 2023-2024)

चालू आर्थिक वर्ष (सन2023-2024) आता संपत आले. हा हा म्हणता ते कधी संपेल ते कळणारही नाही. पगारदार व्यक्तींना आपल्या आर्थिक स्थितीचा अंदाज घेऊन वैधमार्गाने करसवलतींचा लाभ घेऊन करबचत करणे शक्य असून आज आपण त्यांना यावर्षात मिळणाऱ्या विविध करसवलतींचा आढावा घेऊयात, म्हणजे अगदी शेवटच्या क्षणी गोंधळ उडणार नाही.

या वर्षीही पगारदार व्यक्तींना आयकर मोजणीचे दोन पर्याय आहेत यातील नवीन पर्यायात अनेक सवलती वगळून 5% ते 30% अशी 6 टप्यात कर आकारणी होईल. या पर्यायात ₹ 50 हजार प्रमाणित वजावट आणि व्यवसाय कर अधिकतम रुपये दोन हजार पाचशेची सवलत मिळते. याशिवाय या दोन्ही करमोजणी पद्धतीत एनपीएसमध्ये कर्मचाऱ्यांची मालकाने भरलेल्या वर्गणी, जी पगार आणि महागाई भत्याच्या प्रमाणात सरकारी कर्मचाऱ्यांना 14% तर खाजगी कर्मचाऱ्याना 10% वर्षभरात जास्तीतजास्त सात लाख पन्नास हजार या मर्यादेत वेगळी वजावट (80/ CCD2) मिळेल. याशिवाय कर्तव्याचा भाग म्हणून मिळणाऱ्या काही भत्त्यांवर सूट आहे.

जसे की प्रवास खर्च, टेलिफोन बिल, सवलतीत मिळणारे जेवण इ. याचा लाभ घेऊन या नवीन पर्यायात ज्यांचे करपात्र सात लाख रुपयांच्या आत आहे त्यांना जास्तीतजास्त 25 हजार रुपयांची करसवलत (87/ A) मिळते. त्यामुळे फारशी कोणतीही गुंतवणूक न करता हा पर्याय स्वीकारून फायदा होणाऱ्या व्यक्तींचे प्रमाण काही प्रमाणात वाढेल. यात निव्वळ पगार हेच ज्यांचे उत्पन्नाचे साधन आहे त्यांना सध्या दोन्ही पद्धतीपैकी कोणतीही पद्धत निवडण्याचा पर्याय आहे पण ज्यांना व्यवसायचेही उत्पन्न आहे अशा व्यक्तीनी नव्या पद्धतीने करमोजणी केल्यास कायम त्याच पद्धतीने करमोजणी करावी लागेल.

भविष्यात सर्वांचा कर कायम नवीन पद्धतीने मोजला जाईल असा अंदाज आहे. सध्या अशी सक्ती नसल्याने पगारदारांनी दोन्ही पद्धतीने कर मोजणी करावी आणि कोणती पद्धत किफायतशीर राहील ती स्वीकारावी ते विवरणपत्र भरण्यापूर्वी ठरवावे. यासाठी आवश्यकता असल्यास तज्ञांची मदत घ्यावी.

जुन्या पद्धतीने कर मोजणी करून आपणास कर किती लागू शकतो याचा अंदाज घ्या. करपात्र असो अथवा नसो आपले सर्व मार्गांनी होणारे या कालखंडातील उत्पन्न यासाठी विचारात घ्यावे उदा पगार, घरभाडे, ठेवींवरील व्याज, पी पी एफ वरील व्याज, अल्प दीर्घ मुदतीचा नफा, लाभांश, शेअर पुनर्खरेदीची रक्कम, व्यवसाय असल्यास त्यातून मिळालेले उत्पन्नइ., अन्य कोणत्याही मार्गाने मिळालेले उत्पन्न याची बेरीज करून त्यातून करमुक्त उत्पन्न, कायदेशीर वजावटी इ. वजा करून सन 2023-2024 या आर्थिक वर्षासाठी सर्व मार्गाने मिळणारे एकूण करपात्र उत्पन्न ₹ 2 लाख 50 ते 5 लाख रुपयांच्या आत असेल, तर आपणास कोणताही आयकर द्यावा लागत नाही.

जर आपले वय 60 हून अधिक असेल, तर करमुक्त उत्पन्नाची मर्यादा ₹ 3 लाख ते 5 लाखचे आत व आपण अतिवरिष्ठ नागरिक असाल म्हणजेच आपले वय 80 पेक्षा जास्त असेल, तर ही मर्यादा ₹ 5 लाख एवढी आहे. लक्षात घ्या उत्पन्नावर कर आहे खर्चावर नाही (त्यासाठी GST आहे.) हे उत्पन्न ₹ 5 लाख रुपयांच्या आत असेल तर कलम 87 /A नुसार जास्तीत जास्त ₹ 12500/- ची करसवलत मिळते त्यामुळेच 5 लाख रुपयांच्या पर्यंत करपात्र उत्पन्नावर कोणताही कर द्यावा लागणार नाही त्याहून अधिक उत्पन्न असेल तर यातील ₹ 2.5 लाख ते 5 लाखापर्यंतच्या करपात्र उत्पन्नावर 5% त्यावरील ₹10 लाख रुपयापर्यंतच्या करपात्र उत्पन्नावर ₹ 12500 + 20% आणि त्यावरील करपात्र उत्पन्नावर ₹ 112500+ 30% या दराने आयकर लागतो. या एकूण करावर सरचार्ज म्हणून 4% दराने शिक्षण व उच्चशिक्षण कर द्यावा लागतो.

ज्यांचे वार्षिक उत्पन्न ₹ 50 लाखांच्यावर परंतु 1कोटींच्या आत आहे, त्यांना करावर 10% आणि 1 कोटींहून अधिक उत्पन्न असलेल्या व्यक्तींना 15% अतिरिक्त सरचार्ज द्यावा लागतो. हा एकूण करदायित्वांवरील कर आहे (Tax on tax) 60 वर्षांखालील करदात्यांना ₹ 5 लाखावर उत्पन्न असेल 2.5 ते 5 लाख आणि त्यापेक्षा अधिक वय असलेल्या जेष्ठ नागरिकांना ₹ 5 लाखावर उत्पन्न असल्यास 3 लाखावर असलेल्या उत्पन्नावर वरील दराने कर द्यावा लागून त्यांना 87/A नुसार मिळणारी सूट मिळणार नाही. याशिवाय पगारदार लोकांना सेक्शन 4/A नुसार ₹ 50000 ची प्रमाणित वजावट (Standard deduction) मिळेल. तसेच त्यांचा कापलेला अधिकतम व्यवसाय कर (₹2500) एकूण उत्पन्नातून वजा होईल.

आयकरासाठी ज्याप्रमाणे सर्व मार्गाने मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा विचार केला जातो त्याचप्रमाणे विविध बचत, गुंतवणूक आणि खर्च यांना विहित मर्यादेत सूट दिली जाते.

यातील प्रमुख तरतुदी खालीलप्रमाणे –

1) विविध बचत गुंतवणूक योजना व खर्चांना मिळणाऱ्या सवलती :

यामध्ये विहित मर्यादेत जमा केलेली रक्कम एकत्रित उत्पन्नातून कमी होत असल्याने एकूण करदायित्व कमी होते. आयकर अधिनियम 80/C, 80/CCC, 80/CCD एकत्रित मिळून जास्तीत जास्त दीड लाख रुपये सूट मिळू शकते.

*80/C ची सवलत मिळणाऱ्या अनेक योजना व खर्च आहेत. कंसात योजनेवरील 1 जानेवारी 2024 ला मिळू शकणारे व्याजदर दिले आहेत. ते दर तिमाहीस बदलत असून 31 मार्च 2024 पर्यंत हेच व्याजदर राहतील. यामध्ये पी एफ वर्गणी 8.15 %,वी पी एफ 8.15,%,पी पी एफ (7.1%) मधील जमा केलेली रक्कम,एन एस सी (7.6%), एन एस सी व्याज, ५ वर्ष मुदतीच्या करबचत मुदत ठेवी (जास्तीत जास्त 7.5 ते 9.25%), वरिष्ठ नागरिक बचत योजना (8.2%),सुकन्या समृद्धी योजना (8.2%), विमा हप्ते, राहत्या घराचे गृहकर्ज मूद्दल, रजिस्ट्रेशन खर्च, दोन मुलांचा शैक्षणिक खर्च, करबचतीच्या समभाग संलग्न योजना यांमध्ये जमा/खर्च केलेली रक्कम यांचा समावेश होतो.

*80/CCC मध्ये विमा कंपन्या व म्युच्युअल फंडाच्या पेन्शन योजनांचा समावेश होतो.

*80/CCD मध्ये केंद्रीय कर्मचाऱ्याच्या नवीन पेन्शन योजनेच्या वर्गणीचा समावेश होतो. यापैकी एक अथवा अनेक ठिकाणी जमा केलेली रक्कम जास्त होत असली, तरी एकूण सूट दीड लाख एवढीच मिळते.

*सन 2015 पासून 80/*CCD(1B) नुसार एन पी एस मध्ये जमा केलेल्या ₹50000 रुपयांवर अतिरिक्त सूट मिळते.

अशाप्रकारे एकूण जास्तीत जास्त दोन लाख रुपये एवढी वजावट मिळू शकते.

2) आरोग्य, सामाजिक सुरक्षा आणि पुनर्वसन योजनांवर मिळणाऱ्या सवलती :

यामध्ये आयकर कलम 80/D, 80/DD, 80/DDE, 80/DU यांचा सामावेश होतो.

*80/D नुसार स्वतःच्या, जोडीदाराच्या आणि दोन मुलांच्या आरोग्य विम्याच्या हप्त्यापोटी भरलेल्या रकमेवर ₹25000 जमाकर्ता जेष्ठ नागरिक असेल तर ₹ 50000 पर्यंत सूट मिळते. त्याचप्रमाणे जमाकर्त्यावर अवलंबित पालकांसाठी भरलेल्या हप्त्यावर त्यांच्या वयानुसार अतिरिक्त 25 ते 50 हजार रुपयांची सूट मिळते. ₹ 5000/- पर्यंत वर्षभरात केलेल्या वैद्यकीय तपासण्या या सुद्धा विमा हप्त्यासह त्या मर्यादेत धरल्या जातात. त्याची बिले आपल्याकडे असणे आवश्यक आहे. तेव्हा या कलमानुसार किमान ₹ 25 हजार ते कमाल 1 लाख रुपयांची सूट मिळू शकते.

*80/DD नुसार अवलंबित अपंग जोडीदार, मूल, पालक, भाऊ, बहीण यांचे वैद्यकीय उपचार, कल्याणकारी विमा योजनेचा भरलेला हप्ता यावर केलेला खर्च हा अपंगत्वाचे प्रमाणानुसार ₹ 75 हजार ते ₹ 1 लाख 25 हजार पर्यंत आहे असे गृहित धरून सूट घेता येते यासाठी खर्चाच्या पुराव्याची कोणतीही गरज नाही.

*80/DDB या कलमानुसार स्वतःसाठी, जोडीदारासाठी, मूल, अवलंबित भाऊ, बहीण, आई, वडील यांच्यावर काही विशिष्ट आजारावर केलेल्या खर्चाबद्द्ल वयानुसार ₹ 40 हजार ते 1 लाख रुपयांची सूट घेता येते.

*80/DU या कलमानुसार अपंग करदात्यास त्याच्या अपंगत्वाच्या प्रमाणानुसार त्याच्या उत्पन्नातून ₹ 75 हजार ते 1 लाख 25 हजारांची सूट मिळू शकते. त्याचप्रमाणे अनेक राज्यात अपंग करदात्यांना आणि त्यांच्या पालकांना व्यवसाय कर (Profesitional Tax) माफ करण्यात आला आहे.

3) विविध कर्जावरील व्याजावर मिळणारी सूट :

यामध्ये आयकर कलम 80/E, Section 24, 80 EEE यांचा समावेश होतो.

*80/E नुसार स्वतःसाठी, जोडीदारासाठी अथवा मुलांच्या उच्च शिक्षणासाठी घेतलेल्या कर्जावरील व्याज कर्ज घेतल्यापासून ८ वर्षांपर्यंत कोणत्याही मर्यादेशिवाय सूट मिळण्यासाठी पात्र आहे.

*Section 24 नुसार गृहकर्जावरील व्याजाला जास्तीत जास्त 2 लाख रुपयांची व घरदुरुस्ती कर्जावर 30 हजार रुपयांची सूट मिळते.

4) विविध दान आणि मदतनिधीस मिळणारी सूट :

यामध्ये कलम 80/G व 80/GGC यांचा समावेश होतो.

*80/G नुसार मान्यताप्राप्त संस्था, न्यास यांना दिलेल्या एकूण उत्पन्नाच्या 10% मर्यादेत 50 ते 100%सूट मिळते.

*80/GGC नुसार मान्यताप्राप्त राजकीय पक्षास दिलेल्या देणगीतून एकूण उत्पन्नाच्या मर्यादेत 50% पर्यंत सूट मिळते.

5) इतर काही कलमानुसार मिळणाऱ्या सवलती : यामध्ये 80/GG, 80/TTA यांचा समावेश होतो.

*80/GG मध्ये काही अटींची पूर्तता केल्यास दरमहा 5 हजार रुपये एवढी घरभाड्याची वजावट मिळू शकते. मोठ्या शहरात घरभाडे अधिक असल्याने त्यासाठी वेगळी नियमावली आहे.

*80/TTA या कलमानुसार बचत खात्यातील रकमेवर मिळालेले 10 हजार रुपयावरील व्याज 60 वर्षाच्या आतील करदात्यांना करमुक्त आहे एकूण ₹40000 चे आत व्याज असेल तर मुळातून करकपात केली जाणार नाही.

*80/TTB नुसार वरिष्ठ व अतिवरिष्ठ नागरिकांस ₹ 50 हजार पर्यत बचत खाते आणि मुदत ठेव यावरील व्याज करमुक्त आहे. या मर्यादेत एकूण व्याज असल्यास मुळातून करकपात होत नाही. त्यांना 80/TTA ची सवलत मिळणार नाही.

या ठळक तरतुदीं शिवाय –

★शेअर खरेदीविक्रीतून काही अटींसह अल्प मुदतीच्या भांडवली नफ्यावर मुळातून एस टी टी कापला असेल सवलतीच्या दराने 15%कर द्यावा लागेल.

★ ₹ 1 लाखांहून अधिक दीर्घ मुदतीच्या भांडवली नफ्यावर काही अटींसह 10% कर द्यावा लागेल. 31 जानेवारी 2018 पर्यंत शेअरवरील दीर्घ मुदतीचा भांडवली नफा करमुक्त असल्याने हा नफा या दिवसाची सर्वाधिक किंमत किंवा खरेदी किंमत यातील सर्वाधिक, ती सुयोग्य खरेदी किंमत म्हणून गृहीत घराण्याचा पर्याय करदात्यास आहे.

★भांडवल बाजारातील कंपन्यांनी आणि 65% हून अधिक समभाग असणाऱ्या म्युच्युअल फंडाच्या योजनांनी दिलेला लाभांश आपल्या उत्पन्नात मिळवून त्यावर आपली करपात्रता निश्चित होईल.

★राहते घर अधिक एक घर भाड्याने दिले नसल्यास त्यावर कर काही उत्पन्न गृहीत धरून कर आकारणी होणार नाही याहून अधिक असलेले घर भाड्याने दिलेले असो अथवा नसो त्याचे अंदाजित अथवा वास्तविक भाड्यातून स्थानिक स्वराज्य संस्थेचा कर वगळून मिळालेल्या भाड्यातून 30% प्रमाणित वजावट मिळेल (सेक्शन 24)

★ पेन्शन योजना चालवणारे म्युच्युअल फंड व विमा कंपन्या यांनी देऊ केलेल्या निवृत्ती वेतनावर अन्य मार्गाने मिळालेले उत्पन्न समजून प्रमाणित वाजवट मिळणार नाही.

★EPFO कडून मृत सदस्यांच्या जोडीदास मिळणाऱ्या निवृत्ती वेतनातून 33.33% अधिकम ₹15 हजार प्रमाणित वजावट मिळेल.

★वेगवेगळ्या पायाभूत सुविधा पुरवणारे करमुक्त कर्जरोख्यावरील (Tax free infrastructure bonds) व्याज करमुक्त आहे.

★कंपनीने पुनर्खरेदी केलेल्या शेअरवरील भांडवली नफा करदात्यांच्या हातात करमुक्त आहे (10/34A)

या तरतुदींशिवाय इतर अनेक तरतुदींमुळे आपली करदेयता लक्षणीयरित्या कमी होऊ शकते. वर फक्त सर्वसमावेशक तरतुदींचा विचार केला आहे. यातील प्रत्येक तरतुदीवर स्वतंत्रपणे तपशीलवार लेख लिहिता येऊ शकेल.

या सर्व तरतुदी त्यातील अटींसह आयकर विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहेत. त्या पहाव्यात अथवा सनदी लेखपालासारख्या (CA) तज्ज्ञ व्यक्तीचा सल्ला घ्यावा.आपल्या करविषयक कोणत्याही शंकांचे निराकरण आपण लोकप्रिय समाज माध्यमातून मिळवू शकाल.

©उदय पिंगळे

(लेखक मुंबई ग्राहक पंचायत या स्वयंसेवी ग्राहक संस्थेचे क्रियाशील कार्यकर्ते असून संस्थेच्या मध्यवर्ती कार्यकारिणीचे सदस्य आहेत याशिवाय महारेराच्या सामंजस्य मंचावर मानद सलोखाकार म्हणून कार्यरत असून लेखातील मते वैयक्तीक असल्याची नोंद घ्यावी. कर विषयक कायद्यात सातत्याने सुधारणा होत असून त्यातील बदल लक्षात घेऊन सदर लेख लिहिला असून गुंतवणूकी संबंधात कोणतेही महत्वाचे निर्णय घेण्यापूर्वी त्याची खात्री करून घ्यावी)

30 December 2023
मरीन इंजिनिअरिंग या हटके क्षेत्रात करिअर मध्ये कसे यशस्वी व्हावे?
12 वी सायन्स मधून झाली असेल, तर बऱ्याच मुलांच्या डोळ्यांसमोर करिअरचे सहसा दोनच पर्याय उभे राहतात आणि ते म्हणजे मेडिकल आणि इंजिनिअरिंग. यापलीकडे सुद्धा बरेच करिअर ऑप्शन उपलब्ध आहेत, पण बऱ्याच वेळा त्यांच्याकडे दुर्लक्ष होतं. अनेकदा असेही होते की, आपल्या आसपास कोणाला या विषयी माहिती नसते आणि कोणी त्या क्षेत्रात करिअर सुद्धा केलेले नसते. त्यामुळे मार्गदर्शनाअभावी आपण त्याकडे वळत नाही आणि नव्या संधी आपल्यासाठी दार उघडत नाहीत. मरीन इंजिनिअरिंग सुद्धा अशा सहसा न विचार केल्या जाणाऱ्या पर्यायांपैकी एक आहे. आज आपण जाणून घेऊयात की या क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी काय करावे लागेल.

ही अभियांत्रिकीची एक शाखा आहे, जी बांधकाम तसेच सागरी क्राफ्ट, डॉक्स आणि हार्बर इंस्टॉलेशन्सच्या यांत्रिक उपकरणांच्या ऑपरेशन्सशी संबंधित आहे. सागरी अभियंत्याचे मूलभूत काम म्हणजे पाण्यावर किंवा आसपास वापरल्या जाणार्‍या वाहनांची रचना करणे, बांधणे आणि त्यांची देखभाल करणे. यात जहाजे, विमानवाहू जहाजे, पाणबुड्या, सेलबोट, टँकर इत्यादींचा समावेश आहे. जहाजाच्या अंतर्गत प्रणालीसाठी मरीन इंजिनीअर्स जबाबदार असतात ज्यात इलेक्ट्रिकल, रेफ्रिजरेशन आणि स्टीयरिंग सिस्टम असतात. जहाजे, नौका, इलेक्ट्रिकल, मेकॅनिकल आणि पाइपिंग सिस्टीम तसेच जहाजाच्या प्रोपल्शन सिस्टीमचे डिझाईन, इन्स्टॉलेशन, ऑपरेशन आणि देखभाल यांसंबंधीत कामे मरीन इंजिनीअर्स करतात तसेच ते या प्रणालींच्या देखभाल आणि दुरुस्तीवर देखील काम करतात. सागरी जहाजांची रचना, बांधणी, वापर आणि देखभाल हे सागरी अभियांत्रिकीच्या विस्तृत श्रेणीत येतात. हे एक बहुविद्याशाखीय क्षेत्र आहे, ज्यामध्ये यांत्रिक अभियांत्रिकी, इलेक्ट्रिकल अभियांत्रिकी, आणि स्थापत्य अभियांत्रिकी इतर तांत्रिक वैशिष्ट्यांसह माहिती समाविष्ट केली जाते.

मरीन इंजिनिअरिंग शिकण्यासाठी काय करावे?

या क्षेत्रात शिक्षण घ्यायचे असेल तर ते डिप्लोमा पासून पी.एच.डी पर्यंत घेता येते. डिप्लोमा करायचा असेल तर तो दहावी नंतर करता येतो आणि याचा कालावधी 3 वर्ष असतो.

पदवी अभ्यासक्रमाचा कालावधी 4 वर्ष असतो. पदवी अभ्यासक्रमाला प्रवेश घ्यायचा असेल, तर 12 वी ला PCM ग्रुपसोबत किमान 60% गुण मिळवून उत्तीर्ण होणे आवश्यक आहे. काही इन्स्टिट्यूटसाठी वयोमर्यादा ही अट असू शकत नाही. पदव्युत्तर शिक्षण घ्यायचे असेल तर उमेदवाराला पदवी मरीन किंवा मॅकॅनिकल या शाखेतून किमान 60% मार्क मिळवून पूर्ण करावी लागते आणि पी. एच. डी करायची असल्यास पदव्युत्तर अभ्यासक्रमात किमान 55% गुण मिळवून प्रवेश परीक्षा देणे आवश्यक आहे. यासाठी JEE Mains, JEE Advance, MHT-CET, CUET, TS EAM-CET यापैकी परीक्षा द्याव्या लागतात.

मरीन इंजिनिअरिंगसाठी टॉप कॉलेजेस

आंध्रा युनिव्हर्सिटी, CUSAT Kochi, Indian Maritime University Kolkata, Indian Maritime Academy, Indian Maritime University Chennai, Dr. Babasaheb Ambedkar Institute Of Technology ही काही नावाजलेली विद्यापीठे आहेत जिथून शिकणे जास्त फायदेशीर ठरू शकते.

का करावे मरीन इंजिनिअरिंग?

ही पदवी असलेल्या लोकांसाठी रोजगाराच्या संधी आज मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध आहेत, कारण ते सागरी परिसंस्थेचे शाश्वत संतुलन, जहाजे आणि सीक्राफ्टच्या निर्मितीमध्ये सहाय्य करतात. सागरी जीवनाचे रक्षण करण्याचे वाढते महत्त्व आणि सागरी प्रदूषण कमी करण्याच्या दृष्टीने हे महत्त्वाचे आहे. संशोधनानुसार या क्षेत्रातील रोजगाराच्या संधी 2026 पर्यंत इतरांशी तुलना करता वाढण्याची शक्यता आहे. भारतीय नौदल, शिपयार्ड्स, इंजिन निर्मिती कंपन्या, जहाज बांधणी कंपन्या, जहाज डिझाइन कंपन्या यामध्ये नोकरीच्या संधी मिळू शकतात.

तुम्हाला आजचा हा लेख कसा वाटला हे कमेंटबॉक्समध्ये नक्की सांगा. लेख आवडला असेल तर लाइक आणि subscribe जरूर करा आणि हो अजून कोणत्या विषयाची माहिती ऐकायला तुम्हाला आवडेल कॉमेंट बॉक्समध्ये सांगा.

आणखी वाचा
- करिअरबद्दल निर्णय घेताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्या? I Career counselling
- १० वी आणि १२ वी नंतर काय?
29 December 2023
जाणून घ्या खरबूज शेतीविषयी संपूर्ण माहिती
खरबूज हे एक उष्णकटिबंधीय फळ आहे जे उष्ण आणि कोरडे हवामानात चांगले येते. खरबूज शेतीसाठी आवश्यक हवामान खालीलप्रमाणे आहे:

तापमान: खरबूज शेतीसाठी सरासरी तापमान 25 ते 30 अंश सेल्सिअस असावे.

पाऊस: खरबूज शेतीसाठी दरवर्षी 50 ते 75 सेंटीमीटर पाऊस आवश्यक असतो.

आर्द्रता: खरबूज शेतीसाठी आर्द्रता 50 ते 60 टक्के असावी.

प्रकाश: खरबूज शेतीसाठी पुरेसा सूर्यप्रकाश आवश्यक असतो.

खरबूज शेतीसाठी आवश्यक जमीन खालीलप्रमाणे आहे:

जमीनीचा प्रकार: खरबूज शेतीसाठी हलकी, सुपीक आणि निचरा होणारी जमीन योग्य असते.

जमिनीचा pH: खरबूज शेतीसाठी जमिनीची pH 6.0 ते 7.0 असावी.

खरबूज शेतीची जोपासणी खालीलप्रमाणे केली जाते

आंतरपिके: खरबूज शेतीत आंतरपिके घेऊन उत्पादन वाढवता येते. खरबूजसोबत वाल, मका, मूग, उडीद इत्यादी पिके घेता येतात.

खत व्यवस्थापन: खरबूज शेतीसाठी चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खताचा वापर केला जातो. खरबूजाच्या शेतात रोप लावण्यापूर्वी 15 ते 20 किलो शेणखत प्रति रोप या प्रमाणात देऊन जमिनीची चांगली मशागत केली जाते.

पाणी व्यवस्थापन: खरबूज शेतीसाठी नियमित पाणी देणे आवश्यक असते. खरबूजाच्या रोपट्याला लागवड केल्यानंतर 7 ते 10 दिवसांनी पहिल्यांदा पाणी दिले जाते. त्यानंतर 10 ते 15 दिवसांनी पुन्हा पाणी दिले जाते. फळधारणेच्या काळात पाण्याची आवश्‍यकता जास्त असते.

आंतरमशागत: खरबूजाच्या शेतात वेळोवेळी आंतरमशागत करून तण काढून टाकले जाते. तण काढल्याने जमिनीत हवा खेळती राहते आणि मुळांना ऑक्सिजन मिळतो.

कीड व रोग नियंत्रण: खरबूजाच्या शेतात कोळंबी, फळमाशी, फुलकिडे, पाने खाणारी अळी इत्यादी किडी आणि रोगांचा प्रादुर्भाव होतो. या किडी आणि रोगांचा नियंत्रण करण्यासाठी कीटकनाशके आणि बुरशीनाशके वापरली जातात.

खरबूज शेतीतून चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी वरील गोष्टींचे काळजीपूर्वक पालन करणे आवश्यक आहे.

अशा या खरबूज शेतीविषयी संपूर्ण माहिती तुम्हाला कशी वाटली ते नक्की कळवा. हा लेख जास्तीतजास्त शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवा आणि नवी अर्थक्रांतीच्या चॅनलला आत्ताच subscribe करा.

आणखी वाचा
- जाणून घ्या स्वीटकॉर्न शेतीविषयी संपूर्ण माहिती
- जाणून घ्या चंदन शेतीविषयी संपूर्ण माहिती
29 December 2023
कशी करावी म्युच्युअल फंडमध्ये गुंतवणूक?

म्युच्युअल फंड हे एक प्रकारचे गुंतवणूक साधन आहे, ज्यामध्ये विविध गुंतवणूकदारांकडून पैसा जमा केला जातो आणि नंतर तो इक्विटी, डेट आणि रोखे बाजारामध्ये गुंतवला जातो. म्युच्युअल फंडमध्ये गुंतवणूक करणे हा गुंतवणूकदारांसाठी रिस्क कमी करण्याचा एक चांगला मार्ग आहे, कारण त्यांची गुंतवणूक विविध प्रकारच्या सिक्युरिटीमध्ये विभागली जाते.

म्युच्युअल फंडची गुंतवणूक दोन प्रकारात विभागली जाऊ शकते :

इक्विटी म्युच्युअल फंड : हे फंड इक्विटी बाजारात गुंतवणूक करतात, म्हणजेच ते कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये गुंतवणूक करतात. इक्विटी म्युच्युअल फंड हे दीर्घकालीन गुंतवणूकदारांसाठी एक चांगला पर्याय आहे, कारण ते इक्विटी बाजाराच्या दीर्घकालीन वाढीचा लाभ घेतात.

डेट म्युच्युअल फंड : हे फंड डेट बाजारात गुंतवणूक करतात, म्हणजेच ते सरकार आणि कंपन्यांनी जारी केलेल्या बॉन्डमध्ये गुंतवणूक करतात. डेट म्युच्युअल फंड हे कमी जोखीम असलेले गुंतवणूक साधन आहे, कारण ते सरकार आणि कंपन्यांच्या सोयीस्कर पतप्रदर्शनाची हमी देतात.

म्युच्युअल फंडामध्ये गुंतवणूक करण्याचे अनेक फायदे आहेत, जसे की :

विविधीकरण (Diversification) : म्युच्युअल फंडामध्ये विविध प्रकारच्या सिक्युरिटीमध्ये गुंतवणूक केली जाते, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांची जोखीम कमी होते.

प्रोफेशनल मॅनेजमेंट : म्युच्युअल फंडांचे व्यवस्थापन अनुभवी आणि तज्ज्ञ निधी व्यवस्थापकांद्वारे केले जाते.

फ्लेक्सिबिलिटी : म्युच्युअल फंडामध्ये गुंतवणूक आणि गुंतवलेली रक्कम काढण्याची प्रक्रिया खूप सोपी आहे.

लिक्विडिटी : म्युच्युअल फंड हे लिक्विड गुंतवणूक साधन आहे, म्हणजेच गुंतवणूकदारांना त्यांच्या रकमेची आवश्यकता असल्यास ती सहजपणे काढून घेऊ शकतात.

म्युच्युअल फंडमध्ये गुंतवणूक करण्यापूर्वी, गुंतवणूकदारांनी त्यांची गुंतवणूक उद्दिष्टे, जोखीम सहनशीलता आणि गुंतवणूकीचा कालावधी विचारात घेणे आवश्यक आहे. तसेच, गुंतवणूकदारांनी विशिष्ट म्युच्युअल फंडाच्या मागील २-३ वर्षांच्या कामगिरीचा अभ्यास करणे आणि त्यांच्या गुंतवणूक उद्दिष्टांशी ते किती जुळते ते पहावे.

म्युच्युअल फंडमध्ये गुंतवणूक करण्यासाठी गुंतवणूकदारांनी म्युच्युअल फंड कंपनीकडे किंवा त्यांच्या वित्तीय सल्लागाराकडे खाते उघडण्याची आवश्यकता आहे. एकदा खाते उघडल्यानंतर, गुंतवणूकदार विशिष्ट म्युच्युअल फंडात गुंतवणूक करू शकतो.

तुम्हाला आजचा लेख कसा वाटला हे कंमेंट मध्ये नक्की सांगा आणि हा लेख आवडला असेल तर लाईक करा आणि शेअर करा

29 December 2023
जाणून घेऊयात डिफ्लेशन म्हणजे नक्की काय?

‘डिफ्लेशन’ म्हणजे वस्तूंची किंमत कमी होणे. ऐकताना ही गोष्ट चांगली वाटू शकते. किमती कमी होऊन अनेक वस्तू स्वस्तात खरेदी करता येतील असंच ‘डिफ्लेशन’ हा शब्द ऐकून आपल्या मनात येईल. हो, हे अगदी बरोबर आहे. परंतु, हे देशासाठी आणि एकूणच अर्थव्यवस्थेसाठी घातक ठरू शकते. कारण जेव्हा वस्तूंच्या किंमती कमी होतात, तेव्हा मालाच्या पुरवठ्यापेक्षा मागणी कमी असते. त्यामुळे विक्रेते वस्तूंची किंमत कमी करून त्या विकण्याचा प्रयत्न करतात. डिफ्लेशनमुळे लोकांची खरेदीची क्षमता वाढते आणि त्यांना अधिक वस्तू खरेदी करता येतात. मात्र, डिफ्लेशनमुळे उत्पादकांचा नफा कमी होतो. यामुळे बेरोजगारी सुद्धा वाढू शकते.

1 डिफ्लेशन खालील कारणांमुळे होऊ शकते

(I) पुरवठा वाढणे: जेव्हा वस्तूंच्या पुरवठ्यात वाढ होते आणि मागणी स्थिर राहते, तेव्हा डिफ्लेशन होऊ शकते. हे उत्पादन तंत्रज्ञानात सुधारणा, नवीन बाजारपेठ उपलब्ध होणे किंवा इतर देशांकडून आयात वाढल्यामुळे होऊ शकते.

(II) मागणी कमी होणे: जेव्हा लोक कमी खरेदी करतात, तेव्हा मागणी कमी होते आणि डिफ्लेशन होऊ शकते. हे बेरोजगारी वाढणे, वेतन कमी होणे किंवा लोकसंख्या घटल्यामुळे होऊ शकते.

(III) पैसे कमी होणे: जेव्हा अर्थव्यवस्थेत खेळणारा पैसा कमी होतो तेव्हा डिफ्लेशन होऊ शकते. हे बँकांचे वाढलेले कर्जदर किंवा सरकारच्या कर वाढवण्यामुळे होऊ शकते.

2. डिफ्लेशन कसे मोजले जाते

डिफ्लेशन अनेक आर्थिक मापदंड जसे की Consumer Price Index म्हणजेच CPI च्या आधारे मोजले जाते. CPI दर एका महिन्यांनी प्रकाशित केला जातो. यावरून ठरवले जाते की अर्थव्यवस्थेची अवस्था कशी आहे.

3. डिफ्लेशनचे खालील परिणाम होऊ शकतात:

(I) खरेदीची क्षमता वाढणे: जेव्हा वस्तूंच्या किंमती कमी होतात, तेव्हा लोकांची खरेदीची क्षमता वाढते. त्यामुळे त्यांना अधिक वस्तू खरेदी करता येतात.

(II) नफा आणि उत्पादन कमी होणे: डिफ्लेशनमुळे उत्पादकांचा नफा कमी होतो आणि त्यामुळे ते उत्पादन कमी करू शकतात. यामुळे बेरोजगारी वाढू शकते.

(III) कर्जदारांना फायदा: डिफ्लेशनमुळे कर्जदारांना फायदा होतो, कारण त्यांना व्याजाची रक्कम कमी द्यावी लागते.

(IV) उपभोक्ता खर्चात वाढ: डिफ्लेशनमुळे लोकांना वाटते की भविष्यात वस्तूंच्या किंमती कमी होणार आहेत. त्यामुळे ते उपभोग खर्च वाढवतात.

4. डिफ्लेशन कसे रोखायचे?

सरकार डिफ्लेशन रोखण्यासाठी खालील उपाययोजना करू शकते:

(I) पैशाचा पुरवठा वाढवणे: सरकार अर्थव्यवस्थेत पैशाची रक्कम वाढवू शकते. हे करण्यासाठी ते बँकाना कर्ज देणे वाढवू शकतात किंवा कर कमी करू शकतात.

(II) सरकारी खर्च वाढवणे: सरकारी खर्च वाढवून अर्थव्यवस्थेत मागणी वाढवू शकते. हे करण्यासाठी ते infrastructure प्रकल्पांवर खर्च करू शकतात किंवा सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम वाढवू शकतात.

(III) व्याजदर कमी करणे: सरकार मध्यवर्ती बँकेला व्याजदर कमी करण्यास सांगू शकते.

28 December 2023