Category: लेख

Pivot – सोमवारची सकाळ, दरवेळेस प्रमाणे सुरेशला याही सोमवारी एका महत्त्वाच्या Meeting साठी जायला उशीर झालेला आहे. सुरेश गाडी काढतो आणि रोजच्या रस्त्याने निघतो, पण जाता जाता अलीकडेच त्याच्या लक्षात येतं की Traffic मुळे आपल्याला पोहचायला खूप वेळ लागेल. काय करावं काही सुचत नसतं. Traffic मध्ये थांबलो तर उशीर होणार हे फिक्स आणि उशिरा पोहचलो, तर डील ब्रेक होणार हे फिक्स! अशा द्विधा मनःस्थितीत असताना सुरेशला अचानक लक्षात येतं की अलीकडूनच एक छोटा रस्ता आहे. ठरवलेल्या रस्त्याने जाण्यापेक्षा इकडून गेलं तर ते जास्त फायद्याचं ठरेल. सुरेश लगेच गाडीचा Reverse Gear टाकतो, शक्य होईल तितक्या लवकर गंतव्य ठिकाणी पोहचतो, Meeting होते आणि शेवटी डील पक्की होते.

स्टार्टअप विश्वच्या लेखात हे काय? असा प्रश्न आता तुम्हाला पडला असेल. जरा धीर धरा तुमच्या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे तुम्हाला हळूहळू मिळतीलच. मित्रांनो, व्यवसाय आणि आपलं रोजचं जगणं काही वेगवेगळं नाही हे आत्तापर्यंत आपण अनेक लेखांत वेगवेगळ्या उदाहरणांसोबत पाहिलं. आता वरच्या उदाहरणाप्रमाणे सुरेशला एका महत्त्वाच्या कामाच्या वेळेस नेमका अडथळा आला. आपलं काम आता होईल का? या चिंतेत असतानाच त्याने ठरवलेल्या रोजच्या मार्गाने जाण्याऐवजी एक वेगळा मार्ग निवडला आणि शेवटी तो ते काम करण्यात यशस्वी झाला. सुरेशच्या जीवनात जे काही घडलं तेच आता आपण एका स्टार्टअप फाउंडरच्या संदर्भात पाहूया.

एक फाउंडर अनेक दिवसांच्या प्रयत्नानंतर आपला स्टार्टअप उभा करतो. त्यासाठी लागणारे पैसे, टीम हे सगळं तो व्यवस्थितरीत्या Manage करतो. सगळं होतं कामाला सुरुवात होते, पण पाहिजे तेवढा Profit त्याला त्यातून मिळत नाही. खूप विचार करून शेवटी तो ठरवतो की स्टार्टअपची ही आयडिया Scrap करून आपण एका नव्या कल्पनेवर काम सुरु करूया. ठरवलेल्या गोष्टीतला तोटा लक्षात घेऊन ती गोष्ट सोडून नफा मिळवून देणाऱ्या गोष्टीवर काम सुरु करण्यालाच स्टार्टअप विश्वात Pivot असं म्हणतात.   

Pivot हे कोणत्याही बाबतीत असू शकतं म्हणजे दरवेळेस असं नाही की एखादी पूर्ण कल्पनाच बदलणं म्हणजे Pivot करणं. त्यामध्ये सुद्धा वेगवेगळे प्रकार आहेत ते कोणकोणते ते पण आपण जरा पाहूया.

Pivot चे प्रकार

Eric Ries या अमेरिकन उद्योजकाने Lean Startup या पुस्तकात Pivot चे दहा प्रकार सांगितले आहेत.

Zoom-in : समजा तुमचं एक Product आहे. त्या Product मध्ये खूप सारे Features आहेत, पण User Reports नुसार तुमच्या लक्षात आलं की, यापैकी एकाच Feature चा वापर मोठ्या प्रमाणात होतोय. मग तुम्ही ठरवता की सगळे Feature ठेवण्यापेक्षा फक्त एकाच Feature वर Focus करूया आणि तेच तुमचं Final Product बनतं. याच Process ला Zoom-in Pivot असं म्हणतात.

Zoom-out : Zoom-In Pivot च्या अगदी विरुद्ध Process म्हणजे Zoom-Out Pivot. यात सुरुवातीला तुमच्या Product मध्ये एकच Feature असतं, पण हळू हळू तुम्ही त्यात वेगेवगळे Features Add करता आणि तेच तुमचं Main Product बनतं.

Customer segment pivot : तुमचं Product हे त्या लोकांना आवडतंय ज्यांना तुम्ही Target केलेलंच नाही, मग अशा वेळेस करणार काय? तर तुमचा जो Target Audience आहे तो बदलणं गरजेचं आहे म्हणजे Customer Segment Pivot करणं गरजेचं आहे जेणेकरून तुमचा Profit वाढेल.

Customer Need Pivot : तुम्ही बनवलेलं तुमचं Dream Product हे Customer ला आवडेलच याची काही Gurantee नसते. आणि Customer ला पाहिजे असलेल्या गोष्टी तुम्ही Provide करत नसाल, तर Profit चा आणि तुमचा कधी संबंधच येणार नाही. मग अशावेळी काय करणार तर Customer च्या गरजेनुसार तुम्ही तुमचं Product बदलू शकता म्हणजेच Customer Need Pivot करू शकता.

Platform Pivot : App ला वेबसाईटमध्ये Convert करणं किंवा याउलट वेबसाईटला App मध्ये Convert करणं या गोष्टी त्यामध्ये येतात. यामध्ये तुम्ही तुमच्या Product चा Platform च Change करत असता. 

या महत्त्वाच्या पाच प्रकारांसोबत Pivot चे आणखी काही प्रकार आहेत. जसं की Business Architecture , Value Capture, Engine of Growth, Channel आणि Technology Pivot.

Pivot म्हणजे काय? त्याचे प्रकार कोणकोणते? हे आपण पाहिलं. आता ही Term आपण एका उदाहरणाने समजून घेऊया.

Burbn या Location Based Check-in App विषयी तुम्ही कधी ऐकलं आहे का? कसं काय ऐकणार सुरुवातीच्या काळातच त्यांनी Pivot केलं आणि ते Photo-Video Posting, Comments, Like, Share च्या दुनियेत शिरले In Short Social Media Platform म्हणून त्यांची कंपनी उदयास आली सुरुवातीच्या काळातच तोट्यात असणारी ही कंपनी आता अख्ख्या जगभरात Profitable असणाऱ्या कंपन्यांमध्ये चौथ्या क्रमांकावर आहे. ही Profitable कंपनी म्हणजे Instagram. Instagram सारख्या अशा अनेक कंपन्या आहेत ज्यांना सुरुवातीच्या काळात अपयशाचा सामना करावा लागला, पण वेळेवर Pivot केल्याने त्या नंतरच्या काळात तितक्याच यशस्वीसुद्धा ठरल्या.

तर मित्रांनो आजचा हा स्टार्टअप विश्वाचा लेख तुम्हाला कसा वाटला हे आम्हाला Comment मध्ये नक्की सांगा. तुम्हाला आवडला असेल तर जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत जरूर पोहचवा आणि अशाच माहितीपूर्ण आणि Interesting गोष्टींसाठी नवी अर्थक्रांतीच्या दररोज वेबसाईटला भेट देत चला.

Pitch Deck – मित्रांनो आजपर्यंत आपण स्टार्टअप विश्वाच्या भागात वेगवेगळ्या terms पाहिल्या. यातल्या बराचशा गोष्टी तुमच्यासाठी नवीन असतील किंवा काही आधीपासून माहितीही असतील. जर तुम्ही सुरुवातीपासून ही series पाहत असाल, तर नक्कीच तुमच्या डोक्यात स्टार्टअपची एखादी तरी कल्पना शिजली असेल. काही जणांनी ती प्रत्येक्षात उतरवलीसुद्धा असेल. पण कसंय, कल्पना वगैरे सगळं ठीके ओ! ती कल्पना सत्यात उतरवायला किती पैसे लागतात याचा एकदा हिशोब काढला ना की, वाटतं जाऊ दे… कोणी सांगितलेत एवढे पैसे घालायला? त्यापेक्षा आपलं रोजचं कामच बरंय! पण सगळेच काही असा विचार करत नाहीत बरं का! काहीजण असतात खतरों के खिलाड़ी; रिस्क घ्यायला तयार असतात.

सुरुवातीला स्वतःचे पैसे घालवून, family कडून, मित्रांकडून पैसे घेऊन ते एकदाचा स्टार्टअप सुरु करतात, पण अजून growth करण्यासाठी अजून पैसे हवे असतात; सगळी गडबड होते ती इथं! डायरेक्ट एखाद्याकडे पैसे मागायला गेलं, तर कोणी पैसे देत नाही… तोंडी व्यवहाराला काही व्हॅल्यू नसते. Pitch Deck बद्दल त्यांनी कधी ऐकलेलंच नसतं; ऐकलं असेल तरी त्यात करायचंय काय हे त्यांना माहिती नसतं. तुम्हाला माहितीये का? असेल तर चांगलंच आहे आणि नसेल तर त्याहून चांगलंय; कारण आजचा हा लेख तुमच्यासाठीच आहे. चला मग करूया सुरुवात.

Pitch deck / startup deck / slide deck म्हणजे काय तर तुमच्या कंपनीबद्दलचं असं एक presentation जे तुम्ही investors ला दाखवता. त्या presentation च्या आधारावरच investors  ठरवतात की तुमच्या कंपनीत investment करायची का नाही ते. हे ऐकून तुमच्या डोक्यात काही तरी आलं असेल; आलं ना? बरोबर Shark Tank. आपल्या सर्वांनाच माहिती आहे की या show मध्ये वेगवेगळे founders यायचे आणि तिथल्या Sharks ना त्यांच्या कंपनीबाबत pitch करायचे. मग Sharks ना जर ते सगळे मुद्दे पटले, काही तरी interesting वाटलं तरंच ते त्यात investment करायचे. यासाठी एक साधं, सरळ, Concise Pitch Deck बनवणं हे खूप गरजेचं असतं, कारण याचाच फायदा तुम्हाला Funding raise करण्यासाठी होतो.

जर तुम्हाला तुमच्या स्टार्टअपचं एक जबरदस्त Pitch Deck बनवायचं असेल, तर त्यात कोणकोणत्या गोष्टी आल्या पाहिजे हे आता आपण पाहूया…

Slide 1: Problem

कोणत्याही स्टार्टअपची सुरुवात होते एका problem पासून. म्हणजे लोक त्यांच्या रोजच्या जीवनात काय problems face करतायेत आणि तुम्ही त्या problem कडे कसं पाहताय हे येणार first slide मध्ये. उदाहरणार्थ, लोकांना जेव्हा एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जायचं असायचं, तेव्हा त्यांना कधी कधी वेळेवर रिक्षा मिळायच्या तर कधी कधी तासनतास थांबून सुद्धा एकही रिक्षा मिळत नसायची. हा झाला Problem जो लोक face करत होते.

Slide 2: Solution

आता तुम्ही त्या problem वर काय solution देताय हे येणार second slide वर. पहिल्या उदाहरणाला जर continue करायचं ठरवलं, तर यावरचं solution काढलं Ola ने. 

Slide 3: Market

तुमच्या या solution ला market मध्ये किती value आहे हे येणार third slide वर. तुमचं जे market आहे त्याची size किती आहे, तुमचा target audience कोणता आहे? या सगळ्या गोष्टी इथं येतील.

Slide 4: Business model

तुमच्या business चं model कसं असणार आहे ते सगळं fourth slide वर येईल. आता Business model म्हणजे काय? त्याचे प्रकार कोणकोणते आहेत? हे सगळं आम्ही आधीच एका लेखा मध्ये cover केलेलं आहे. वेळ काढून तो लेख नक्की पहा. अगदी थोडक्यात सांगायचं तर, बिझनेसमध्ये तुम्ही काय विकणार आणि त्यातून पैसे कसे येणार आहेत ते इथं सांगायचं आहे. 

Slide 5: Competitive Advantage किंवा USP

आता, तुम्हाला सुचलेली Business Idea ही कदाचित आधीही कोणाला तरी सुचलीच असेल, तशीच सर्व्हिस देणारे किंवा सेम प्रोडक्ट विकणारे हजारो जण मार्केट मध्ये असतील, पण त्यातही ती idea तुम्ही कशा वेगळ्या पद्धतीने मांडणार आहात आणि बाकीच्यांपेक्षा तुम्ही कसे  वेगळे आहात हे इथं explain करायचं आहे.

Slide 6: Marketing and sales strategy

कोणत्याही product ला जर मार्केटमध्ये आणायचं असेल, तर त्यासाठी काहीतरी strategy plan करावी लागेल आणि याबद्दल In detail माहिती हवी असेल, तर तुम्हाला आधी Go-to-market strategy चा लेख बघावा लागेल. बघा मग लवकर कशाला वेळ घालवताय?

Slide 7: Team

प्रत्येक startup ला grow करण्यासाठी सगळ्यात महत्त्वाची असते ती team. तुमच्या team मध्ये कोण कोण आहे, त्यांच्या expertise काय आहेत, त्यांचे key roles काय आहेत. हे सगळं येणार या slide मध्ये.

Slide 8: Financials

यामध्ये तुम्हाला तुमच्या startup चा revenue, expenses आणि cash flow असं सगळं explain करायचं आहे. त्याचसोबत तुम्ही याआधी काही fundraising केली आहे का? किंवा त्याबाबत तुमचे future मध्ये काही plans आहेत का? हेसुद्धा सगळं सांगायचं आहे.

Slide 9: Milestones and timeline

याआधी तुमच्या Startup ने काही milestones achieve केले आहेत का? म्हणजे पहिले १०००, १० हजार किंवा लाख product कधी sale झाले, नवीन ऑफिस कधी सुरु झालं वगैरे त्याची timeline काय आहे? हे सगळं येईल या slide वर.

Slide 10 Ask

Finally आता सांगायचं आहे की तुम्हाला किती रुपयांची गरज आहे? ते पैसे कुठे, किती, कसे खर्च होणार आहेत आणि या पैशांच्या बदल्यात तुम्ही इन्व्हेस्टरला किती percent equity देणार आहात.

आपण ज्याप्रमाणे या slides पाहिल्या अगदी त्याचप्रमाणे त्यांचा sequence असावा असा काहीही नियम नाहीये. तुम्हाला वाटलं तर तुम्ही याचा sequence change करू शकता किंवा काही points सुद्धा बदलू शकता. बाकी तुम्हाला आजचा आमचा हा प्रयत्न आवडला असेल तर लेख like आणि share करा.

IPO. या टर्मबाबत तुम्ही याआधीही खूप वेळा ऐकलं असेल. लवकरच या कंपनीचा IPO येणार आहे, प्रत्येक share ची price एवढी असणार आहे, IPO या तारखेपासून सुरु होऊन या तारखेला संपणार आहे अशा काही चर्चा तुमच्या मार्केट किंग मित्रांमध्ये रंगत असतील. पण तुम्हाला कधी वाटलं का की आपल्यालाही या सगळ्या गोष्टींबद्दल माहिती हवी? जर तुमचं उत्तर हो असेल तर आजचा हा व्हिडिओ खास तुमच्यासाठी आहे. चला तर मग सुरुवात करूया!

IPO म्हणजे काय

IPO चा full form होतो initial public offering. नाव ऐकूनच तुम्हाला याबाबत थोडीफार कल्पना आली असेलच. तर initial public offering ही एक अशी process आहे ज्यामध्ये एखादी मोठी कंपनी शेअर market मध्ये पहिल्यांदाच त्यांचे शेअर विक्रीसाठी काढते. अजून थोडं सोप्या पद्धतीने बघायचं झालं, तर कंपनी त्यांच्या बिझनेसचा विस्तार करण्यासाठी shares च्या माध्यमातून funding गोळा करते. यामध्ये फायदा दोघांचाही होतो म्हणजे कंपनीला पैसे मिळतातच, पण त्यासोबत तुम्हालाही त्या कंपनीचे shares मिळतात म्हणजे तुम्हीसुद्धा काही टक्के का होईना त्या कंपनीचे मालक झालेले असता.

कोणत्याही यशस्वी उद्योजकाला त्याचा व्यवसाय पुढे नेण्यासाठी भांडवलाची गरज असते आणि म्हणून तो वेळोवेळी कर्ज काढून, भागीदार जोडून किंवा मार्केट मध्ये शेअर्स विकून व्यवसायासाठी भांडवल उभे करत असतो. आज जगातील कोणतीही मोठी कंपनी बघा, त्यांच्या उत्पादन आणि सेवांच्या बळावर जगावर अधिराज्य गाजवत असतील; पण यामध्ये सर्वात मोठा वाटा अशा असंख्य हातांचा आहे, ज्यांनी या कंपन्या लहान होत्या तेव्हा त्यांच्यावर विश्वास दाखवून त्याच्या शेअर्समध्ये गुंतवणूक केली. उदाहरणच घ्यायचं झालं तर, १९९३ साली इन्फोसिसमध्ये

केलेल्या १०००० रुपयांच्या गुंतवणुकीचे आज करोडो रुपये झाले, पण जेव्हा इन्फोसिस लहान कंपनी होती तेव्हा त्या कंपनीवर विश्वास ठेवून पैसे गुंतवणारे तुमच्या माझ्यासारखे छोटे-मोठे गुंतवणूकदारच.

IPO लॉन्च करण्याची कारणं :-

– एखाद्या कंपनीला आपलं काम वाढवायचं असेल तर त्यासाठी पैसे गोळा करण्यासाठी ते आयपीओ लॉन्च करतात.

– एखाद्या कंपनीने जर आधी Debt म्हणजे कर्ज घेतलेले असेल तर त्यांना ते कर्ज फेडण्यासाठी आयपीओ लॉन्च करतात.

– काही जुन्या गुंतवणूकदारांना कंपनीतून बाहेर पडायचं असेल तर मग त्यासाठी कंपनी आयपीओ लॉन्च करते.

IPO कशा पद्धतीने काम करतो?

कोणतीही कंपनी तिचा IPO मार्केटमध्ये आणण्यापूर्वी private असते. या कंपनीमध्ये मग काही early investors असतात जसं की; founders, family, मित्र परिवार किंवा angel investors वगैरे. आपल्या कंपनीचा IPO मार्केटमध्ये आणणं ही खरं तर एक खूप मोठी गोष्ट असते. IPO मुळं कंपनीला जास्तीत जास्त पैसे उभारण्याची संधी मिळते. Private कंपनीपासून ती एक public कंपनी बनते. आयपीओचा कालावधी साधारणत: ४ दिवसांचा असतो. म्हणजे या ४ दिवसात या कंपनीचे शेअर्स विकत घेता येतात. त्यानंतर आयपीओ बंद होतो. मग गुंतवणूकदारांना शेअर्सचं वाटप केलं जातं. ह्या वाटप केलेल्या शेअर्सची, कंपनीची मार्केटमध्ये नोंदणी होते. त्याला ‘लिस्टिंग’ असं म्हणतात. या सर्व प्रक्रियेनंतर हे शेअर्स, गुंतवणूकदार मार्केटमध्ये हवे तेव्हा विकू शकतात.

आयपीओशी संबंधित महत्त्वाचे दिवस कोणते आहेत. 

Opening Date: खऱ्या गुंतवणुकदारांसाठी आयपीओ विक्रीसाठी खुला करण्यात येतो.

Closing Date : त्या दिवसापर्यंत गुंतवणुकदार आयपीओसाठी अर्ज करु शकतात.

Allotment Date : जेव्हा शेअर वाटपाची माहिती मिळते.

Refund Date : जर तुम्हाला आयपीओमध्ये शेअर्सचे वाटप झाले नसेल, तर तुम्हाला तुमचे पैसे परत मिळल्यानंतर खात्यात अनब्लॉक केले जाते.

Credit of Shares Date : जेव्हा तुम्हाला वाटप झालेले शेअर्स तुमच्या डिमॅट खात्यात जमा होतात.

Listing Date : जेव्हा एखादी कंपनी स्टॉक एक्सचेंजमध्ये लिस्ट होते आणि इतर गुंतवणूकदारांप्रमाणे शेअर्समध्ये गुंतवणूक करण्यास सुरु करतात

आयपीओची किंमत दोन पद्धतीने ठरवली जाते. एक फिक्स्ड प्राइस म्हणजेच निश्चित किंमत. आणि दुसरी म्हणजे बुक बिल्डिंग पद्धत. पहिल्या पद्धतीत कंपनी selling साठी काढलेल्या शेअरची किंमत आधीच ठरवते. त्यामुळे शेअर किती रुपयांना मिळणार आहे हे गुंतवणूकदारांना समजतं. त्यानंतर गुंतवणूकदार या शेअर्समध्ये गुंतवणूक करायची की नाही याचा निर्णय घेऊ शकतात. दुसऱ्या म्हणजे बुक बिल्डिंग पद्धतीत शेअर्सचा price band ठरवला जातो.  या price band मध्ये गुंतवणूकदारांना बोली लावावी लागते. म्हणजे कंपनीने जर ३०० ते ३५० रुपये असा price band ठरवला असेल, तर गुंतवणूकदारांना या किमती दरम्यान बोली लावता येते. इश्यू उघडताना कंपनी शेअरची किंमत fix करते म्हणजे त्या भावाने शेअर्सची विक्री करते. आता IPO चा main मुद्दा म्हणजे यात तुम्हाला एक, दोन shares घेता येत नाहीत. तुम्हाला shares हे लॉटमध्येच घ्यावे लागतात. उदा. जर एखाद्या आयपीओच्या एका लाॅटमध्ये १५ शेअर्स आहेत, तर गुंतवणूकदाराला कमीत कमी १५ शेअर्ससाठी बोली लावावीच लागते म्हणजे १ लाॅट खरेदी करणं compulsory आहे. त्यानंतर मग तुम्हाला १५ च्या पटीतच बोली लावावी लागते. 

तर मित्रांनो अशा पद्धतीने आपण IPO म्हणजे काय तो कशा पद्धतीने काम करतो, IPO लॉन्च करण्यामागची कारणं हे सगळं पाहिलं hope so तुम्हाला या लेखातून काहीतरी मदत नक्कीच झाली असेल. बाकी लेख आवडला तर आत्ताच त्याला like करा आणि जास्तीत लोकांपर्यंत शेअर करा.