Shiv Nadar Success Story in Marathi: मित्रांनो, आपण रोज किती रुपये खर्च करतो? १०० रुपये, ५०० रुपये किंवा फार-फार तर हजार रुपये? आणि ते करतानाही आपण दहा वेळा विचार करतो, बरोबर ना? पण तुम्हाला माहितीये का? आपल्याच देशात एक असा उद्योगपती आहे, जो रोज ७ कोटी रुपये खर्च करतो. रोजचा एवढा खर्च ते स्वतःच्या चैनीसाठी, फिरण्यासाठी किंवा आलिशान गाड्यांवर मुळीच करत नाहीत. हा पूर्ण पैसा जातो गरीब मुलांच्या शिक्षणासाठी आणि गरजूंच्या मदतीसाठी.
आहे की नाही थक्क करणारी गोष्ट? आपण बोलतोय भारताचे सर्वात मोठे दानशूर शिव नादर यांच्याबद्दल.
एका सामान्य कुटुंबात जन्मलेला माणूस एवढा श्रीमंत कसा झाला? ज्यांनी दिल्लीच्या एका छोट्याशा गॅरेजमधून कामाला सुरुवात केली, त्यांनी देशातील एवढी मोठी IT कंपनी कशी उभी केली? चला, आज त्यांच्याच संघर्षाची आणि यशाची तुम्हाला माहित नसलेली गोष्ट थोडक्यात जाणून घेऊयात…
तामिळनाडू ते दिल्ली प्रवास
शिव नादर यांचा जन्म 14 जुलै 1945 रोजी तामिळनाडूमध्ये झाला.
इंजिनिअरिंग पूर्ण केल्यावर त्यांनी एका चांगल्या कंपनीत नोकरी सुरू केली.
पण स्वतःचा काहीतरी उद्योग सुरू करण्याची तीव्र इच्छा मनात होती. याच इच्छेने त्यांना दिल्लीला आणले.
गॅरेजमधून सुरुवात!
Shiv Nadar Success Story in Marathi: 1976 मध्ये शिव नादर यांनी आपल्या काही मित्रांसोबत दिल्लीतील एका छोट्या गॅरेजमध्ये HCL कंपनी सुरू केली.
सुरुवातीला कंपनीने कॉम्प्युटरचे पार्ट बनवण्यावर लक्ष दिले.
भारतात कॉम्प्युटर तंत्रज्ञान घराघरात पोहोचवणे, हे त्यांचे स्वप्न होते.
अडचणींवर मात आणि मोठी झेप
सुरुवातीला पैशांची नड आणि बाजारातील मोठ्या कंपन्यांशी स्पर्धा, अशा अनेक अडचणी आल्या.
पण शिव नादर मागे हटले नाहीत. त्यांनी 1990 च्या काळात सॉफ्टवेअर क्षेत्रात मोठी झेप घेतली.
आज HCL कंपनी जगातील 60 देशांमध्ये पसरली असून, त्यात २ लाखांपेक्षा जास्त कर्मचारी काम करत आहेत.
जगातील श्रीमंतांच्या यादीत स्थान
Shiv Nadar Success Story in Marathi: आज HCL कंपनीची एकूण किंमत तब्बल 4,60,00 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त आहे.
त्यांच्या या मोठ्या कामासाठी भारत सरकारने 2008 मध्ये त्यांना ‘पद्मभूषण’ पुरस्कार देऊन सन्मानित केले.
एका गॅरेजमधून सुरू झालेला व्यवसाय आज जगातील आघाडीच्या कंपन्यांमध्ये गणला जातो.
भारतातील सर्वात मोठे ‘दानशूर’
शिव नादर हे फक्त पैसे कमवणारे व्यावसायिक नाहीत, तर ते देशातील सर्वात मोठे दानशूर आहेत.
त्यांच्या फाउंडेशनच्या माध्यमातून गरिबांसाठी मोफत शाळा आणि कॉलेजेस चालवली जातात.
त्यांनी गेल्या वर्षात 2,700 कोटींपेक्षा जास्त दान केले, म्हणजेच रोज सरासरी 7.4 कोटी रुपयांचे दान!
मुलीकडे सोपवली जबाबदारी
Shiv Nadar Success Story in Marathi: 2020 मध्ये शिव नादर यांनी कंपनीच्या मुख्य पदावरून बाजूला होण्याचा निर्णय घेतला.
त्यांनी आपली मुलगी रोशनी नादर यांच्याकडे कंपनीची सर्व सूत्रे सोपवली.
रोशनी नादर या HCL कंपनीच्या पहिल्या महिला चेअरमन बनल्या.
एका गॅरेजमधून सुरुवात करून अब्जावधींची कंपनी उभी करणे आणि कमावलेला पैसा समाजासाठी खर्च करणे, हा प्रवास थक्क करणारा आहे.
तुम्हाला शिव नादर यांचा हा प्रवास कसा वाटला? कमेंट करून नक्की सांगा!
आयुष्य हे एक न संपणारं युद्ध आहे असं म्हटलं तर चुकीचं ठरणार नाही. आज कोणत्याही क्षेत्रात जा तिथे स्पर्धा आहे, कष्ट आहे, मेहनत आहे. संघर्षाविना सहज मिळतील अशा खूप कमी गोष्टी राहिल्यात. आज कष्टाशिवाय पर्याय नाही. चिकाटी आणि संयम आत्ताच्या तरुण पिढीमध्ये कमी असल्याकारणाने उतावळेपणात झटपट श्रीमंत व्हावे असे त्यांना वाटत असते. लॉटरी, मटका, जुगार अशा सवयींमुळे अनेक तरुणांचं अक्षरशः संपूर्ण आयुष्य उद्ध्वस्त होतं. घरबसल्या लाखो-करोडो कमवा, तुमचे पैसे दुप्पट करा, नेटवर्क मार्केटिंग मधून करोडपती व्हा अशा अनेक फसव्या जाहिराती दररोज वर्तमानपत्रांमध्ये झळकत असतात.
अशा झटपट आणि क्षणात श्रीमंत होण्याच्या लालसेपोटी तरुण वर्ग फसतो आणि बळी पडतो. शेवटी अपयश आणि निराशा वाट्याला येते. मला कोणीतरी गॉडफादर भेटेल, श्रीमंत बनण्याची एखादी मोठी संधी चालून येईल किंवा देवाचा साक्षात्कार होईल अशी आपण अपेक्षा धरुन बसतो. अचानक राजयोग येऊन माझ्या आयुष्याला एका दिवसात कलाटणी मिळेल, माझं आयुष्य बदलून जाईल असं बहुतेकांना वाटत असतं. प्रयत्न, चिकाटी, परिश्रम, कष्ट, संघर्ष करण्याऐवजी सगळं सहज व्हावं, सहज मिळावं असं वाटत असतं. मात्र यशाला शॉर्टकट नसतो आणि शॉर्टकटने मिळालेलं यश हे शाश्वत देखील नसतं. अचानक एखादी संधी चालून येईल किंवा कोणीतरी आपल्या मदतीला येईल अशी आशा वाटणे हे स्वतःच्याच नाकर्तेपणाचे सर्वात मोठे लक्षण आहे.
जेव्हा आपला स्वतःचा स्वतःच्याच सामर्थ्यावर विश्वास नसतो तेव्हा अशा प्रकारच्या निरर्थक अपेक्षा आपण धरून राहतो. मित्रांनो तुम्हाला आयुष्यात जे काही मिळवायचे आहे, जे कोणते ध्येय साध्य करायचे आहे ते मिळवण्यासाठी तुम्हाला स्वतःला रणांगणात उतरावं लागेल, स्वतः झगडावं लागेल. आपल्या प्रत्येकाच्या अस्तित्वाचं काही ना काही कारण आहे, ते कारण आपल्याला शोधायचंय आणि त्या कारणाच्या पूर्ततेसाठी काम करायचंय. यशाचा कोणताही शॉर्टकट नसतो त्यासाठी मेहनतीचा यज्ञ प्रत्येकाला पेटवावाच लागतो. शॉर्टकटने मिळालेल्या यशानं तुम्ही जितके लवकर वर जाता, तितक्याच लवकर तुम्ही खाली देखील येता. थ्री इडीयट्स मध्ये आमिर खानने म्हटल्याप्रमाणे “सक्सेस के पीछे मत भागो, मेहनत इतनी करो की सक्सेस खुद आपके पीछे आयेगी.
Shortcut आणि Smartwork मध्ये काय फरक आहे?
1. Shortcut :
हे काम जलद पूर्ण करण्यासाठी वापरलेले छोटे मार्ग किंवा तात्काळ उपाय असतात.
शॉर्टकट कधी कधी गुणवत्ता किंवा दीर्घकालीन परिणामांवर परिणाम करू शकतो.
शॉर्टकटमध्ये फक्त काम पटकन संपवणे हे उद्दिष्ट असते, त्यामागे ठराविक उद्दिष्ट किंवा हेतू नसतो.
– उदाहरण: प्रोजेक्टमध्ये आवश्यक माहिती न वाचता थेट निष्कर्ष लिहिणे.
2. Smart Work :
हे काम चांगल्या पद्धतीने आणि नियोजनबद्ध मार्गाने कमी वेळात पूर्ण करण्याचे तंत्र आहे.
स्मार्ट वर्कमध्ये तंत्रज्ञान आणि कौशल्य वापरून कामाचे नियोजन केले जाते.
दीर्घकालीन यश आणि गुणवत्तेला प्राधान्य दिले जाते.
Shortcut वापरल्याने फक्त तात्पुरते फायदे मिळतात, तर Smart Work दीर्घकालीन आणि शाश्वत यशाकडे नेते.
Smart Work म्हणजे काय?
Smart Work म्हणजे कमी वेळेत अधिक परिणाम साधणे. मेहनत कमी पण ती मेहनत योग्य दिशेने करणे महत्त्वाचे आहे. शॉर्टकट घेताना विचारपूर्वक निर्णय घेणे आवश्यक आहे.
Smart Work कसे करावे?
कामाचे प्राधान्य ठरवा: सर्वात महत्त्वाचे काम आधी पूर्ण करा, त्याला सुरुवातीला प्राधान्य द्या.
तंत्रज्ञानाचा वापर करा: तंत्रज्ञानाचा वापर करून कामे सोपी करा. उदा. ऑटोमेशन साधने.
वेळेचे नियोजन: कामाचे छोटे भाग करा आणि त्यासाठी वेळेची मर्यादा ठरवा.
काम सोपवा: आवश्यकतेनुसार इतरांना काम सोपवा.
नवीन कौशल्ये शिकत रहा: नवीन तंत्र आणि पद्धती शिकून स्वतःला कायम अपडेट ठेवा
यामुळे तुम्ही शॉर्टकट घेत असतानाही अधिक परिणामकारकपणे आणि हुशारीने काम करू शकाल.
यश मिळवण्यासाठी काही महत्त्वाच्या गोष्टी :
धैर्य आणि सातत्य: प्रत्येक टप्प्यावर मेहनत आणि सातत्य ठेवणे.
योग्य नियोजन: कोणतेही काम व्यवस्थित योजना बनवून करणे.
समर्पण: यशासाठी तुमच्याकडे ठाम ध्येय असणे आणि त्यासाठी निरंतर प्रयत्न करणे.
शिकण्याची तयारी: चुका झाल्यावर त्यातून शिकणे आणि स्वतःला सुधारण्याची तयारी ठेवणे.
यश मिळवण्यासाठी कोणताही शॉर्टकट नाही, परंतु शहाणपणाने काम केल्यास योग्य वेळी यश नक्कीच मिळेल. Smart Work हा यश मिळवण्याचा मार्ग असू शकतो; पण Short Cut नाही.
आजचे जग हे तंत्रज्ञानाच्या वेगाने धावत आहे. आपण २०२६ मध्ये जगत आहोत, जिथे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आपली कामे सोपी करत आहे आणि जग एका क्लिकवर आपल्या हातात आहे. पण या सगळ्यात एक व्यक्ती मात्र सातत्याने मागे पडत चालली आहे… आणि ती व्यक्ती दुसरी तिसरी कोणी नसून ‘तुम्ही स्वतः’ आहात. आपण रोज हजारो चेहऱ्यांना भेटतो, शेकडो नोटिफिकेशन्स तपासतो आणि जगाच्या संपर्कात राहण्यासाठी धडपडतो. पण कधी शांतपणे बसून आरशात दिसणाऱ्या त्या व्यक्तीशी संवाद साधला आहे का?
‘बिझी’ असण्याचा भ्रम आणि वास्तवातील पोकळी
आधुनिक जीवनशैलीत ‘व्यस्त असणे’ हे प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जाते. मात्र, मानसशास्त्राच्या भाषेत याला ‘बर्निंग आऊट’ (Burning Out) असे म्हणतात. पूर्वीची जीवनशैली संथ होती, जिथे माणसांकडे स्वतःसाठी वेळ होता. आज आपण करिअर, पैसा आणि सामाजिक प्रतिष्ठेच्या मागे इतके धावत आहोत की, स्वतःच्या आत्म्याला सुखी आणि समाधानी करण्यासाठी लागणारा वेळ आपण खर्चच करत नाही. आपण इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यात इतके गुंतलो आहोत की, स्वतःची प्राथमिकता आपण विसरलो आहोत.
एक साधे उदाहरण पाहा: तुम्ही तुमच्या फोनवरून जगातील कोणत्याही व्यक्तीला फोन लावू शकता, पण जेव्हा तुम्ही तुमचा स्वतःचा मोबाईल नंबर डायल करता, तेव्हा तो ‘बिझी’ (Engage) लागतो. हे केवळ तंत्रज्ञानाचे उदाहरण नाही, तर आपल्या आयुष्याचे कडू वास्तव आहे. आपल्याकडे जगातील सर्वांसाठी वेळ आहे, पण स्वतःसाठी मात्र ‘एंगेज’ची पाटी लावलेली आहे. हे मोठे प्रश्नचिन्ह आपल्या अस्तित्वावर उभे आहे.
स्वतःला वेळ देणे: मानसिक आरोग्याचा कणा
स्वतःला वेळ देणे म्हणजे केवळ रिकामे बसणे नव्हे, तर ते मानसिक, शारीरिक आणि भावनिक आरोग्यासाठी आवश्यक असलेले ‘इंधन’ आहे. २०२६ मधील आरोग्य संशोधनानुसार, दिवसातील किमान २० मिनिटे ‘मी-टाईम’ (Me-Time) घेणाऱ्या लोकांची कार्यक्षमता इतरांपेक्षा ४० टक्क्यांनी जास्त असते. जेव्हा आपण स्वतःला वेळ देतो, तेव्हा आपण आपली ऊर्जा पुन्हा भरून काढतो (Recharge). ही ऊर्जा आपल्याला शांत, संयमी आणि निर्णय घेण्यास समर्थ बनवते. कुटुंबाचा भार वाहताना आपण स्वतःची हेळसांड करतो, पण हे विसरतो की जर आपण स्वतः आतून सुदृढ नसू, तर आपण इतरांनाही आधार देऊ शकणार नाही.
स्वतःशी कनेक्ट होण्याचे महत्त्व
स्वतःशी कनेक्ट होणे म्हणजे स्वतःमध्ये डोकावून पाहायला शिकणे. आपण जेव्हा स्वतःला वेळ देतो, तेव्हाच आपल्याला उमगते की आपल्याला नक्की काय आवडते आणि कशातून खरा आनंद मिळतो. तंत्रज्ञानाच्या युगात आपण ‘लाईक्स’ आणि ‘कमेंट्स’ मध्ये स्वतःचे मूल्य शोधत आहोत, पण खरे समाधान हे बाहेरून नाही तर आतून येते. स्वतःवर प्रेम करणे आणि स्वतःला समजून घेणे ही स्वार्थाची पायरी नसून ती परिपक्वतेची लक्षणे आहेत.
स्वतःला वेळ का दिलाच पाहिजे? (मुख्य कारणे)
तणाव व्यवस्थापन (Stress Reduction): स्वतःसाठी काढलेला वेळ मेंदूतील ‘कोर्टिसोल’ (Stress Hormone) पातळी कमी करतो. जेव्हा आपण एकांतात असतो, तेव्हा आपल्या अनेक निरुत्तरित प्रश्नांची उत्तरे आपल्यालाच सापडतात. मन शांत झाल्यामुळे दैनंदिन जीवनातील चिंता कमी होतात.
उत्साह आणि सर्जनशीलता वाढवणे: सततच्या धावपळीमुळे सर्जनशीलता (Creativity) संपते. स्वतःसाठी वेळ दिल्याने नवीन कल्पना सुचतात आणि पुढील कामासाठी एक वेगळाच आत्मविश्वास आणि जोम मिळतो.
नाती सुधारणे: हे विधान विरोधाभासी वाटेल, पण जेव्हा आपण स्वतःशी जोडलेले असतो, तेव्हाच इतरांसोबतची आपली नाती अधिक सुदृढ होतात. ज्या व्यक्ती स्वतःमध्ये आनंदी असतात, त्या इतरांनाही आनंद देऊ शकतात.
शारीरिक आरोग्य: मानसिक शांततेचा थेट परिणाम शारीरिक आरोग्यावर होतो. स्वतःला वेळ दिल्याने रक्तदाब नियंत्रित राहण्यास आणि झोपेची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होते. आपण स्वतःची काळजी घेण्याची जाणीव या वेळेतच निर्माण होते.
भावनिक स्थैर्य (Emotional Stability): स्वतःच्या विचारांवर आणि भावनांवर लक्ष केंद्रित केल्याने आपण लहान-लहान संकटांनी विचलित होत नाही. यामुळे जीवनातील मोठे निर्णय घेताना भावनिक खंबीरपणा मिळतो.
आत्मपरीक्षण: आरशातील त्या चेहऱ्याशी संवाद
रोज सकाळी आरशात पाहिल्यावर जो चेहरा आपल्याला दिसतो, तो आपल्यावर खरंच खुश आहे का? याचा गांभीर्याने विचार करा. जर तो चेहरा नाराज असेल, तर तुमचे आयुष्य निराशेच्या गर्तेत जाणे निश्चित आहे. स्वतःचे आत्मपरीक्षण करणे म्हणजे स्वतःला दोष देणे नव्हे, तर काय योग्य आहे आणि काय चुकतेय हे ओळखून त्यात सुधारणा करणे होय. स्वतःचे मित्र बना, स्वतःला सल्ला द्या आणि वेळप्रसंगी स्वतःच्या पाठीवर शाबासकीची थाप मारायलाही विसरू नका.
स्वतःला घडवण्यात वेळ द्या
कष्ट करा, मेहनत करा आणि तुमची ध्येये साध्य करा. अडचणीच्या काळात ज्यांनी मदत केली त्यांच्या ऋणात राहा. पण या सगळ्यात स्वतःवरचे प्रेम कमी होऊ देऊ नका. तुमची पहिली गरज तुम्ही स्वतः आहात. जर तुम्ही स्वतःला घडवण्यात वेळ दिला, तर तुम्हाला इतरांना दोष द्यायला किंवा इतरांच्या आयुष्यात डोकावायला वेळच मिळणार नाही. २०२६ च्या या स्पर्धेच्या युगात स्वतःची ओळख टिकवून ठेवणे हेच सर्वात मोठे यश आहे.
एका जुन्या मित्राला भेटल्यासारखे…
आयुष्याच्या या प्रवासात रोज नवीन माणसे भेटतील, पण एक दिवस असा काढा की ज्या दिवशी तुम्ही फक्त स्वतःला भेटाल. एकांतात बसा, स्वतःशी हितगुज करा. मग तुम्हाला सापडेल तो हरवलेला, भरकटलेला तुमचा जुना ‘स्व’. स्वतःची ओळख स्वतःला करून द्या, कारण तुम्हाला तुमच्यापेक्षा जास्त दुसरं कोणीच ओळखू शकत नाही. स्वतःला भेटणे म्हणजे एखाद्या जुन्या, जिवाभावाच्या मित्राला भेटल्यासारखेच सुखद असते.
तुम्हाला शेवटचे कधी जाणवले की तुम्ही स्वतःसाठी काहीतरी खास केले आहे? तुमच्या ‘मी-टाईम’ मधील आवडीच्या गोष्टी कमेंटमध्ये नक्की सांगा. अशाच प्रेरणादायी आणि जीवनशैलीविषयक लेखांसाठी आमच्याशी जोडलेले राहा!
जीवन जगत असताना.. या आयुष्याच्या प्रवासात आपली रोज कोणासोबत तरी भेट होत असते. उगवणाऱ्या प्रत्येक दिवसागणिक नवीन माणसं, नवीन चेहरे आपल्याला भेटत असतात. रोजचा अध्याय नवीन असतो. कालच्यापेक्षा पूर्ण वेगळा ; पण या सगळ्या भेटीगाठींच्या प्रवासात एका व्यक्तीला आपण विसरत तर नाही ना ?
मित्रांनो ही एक व्यक्ती दुसरी तिसरी कोणी नसुन आपण स्वतः आहोत. अजून कोणी नाही. दररोज आपण स्वतःला भेटतो का ? अनेकांना हे विधान हास्यास्पद वाटेल ; पण यात जगण्याचं मर्म दडलेलं आहे. ज्या आत्म्याला सुखी आणि समाधानी करण्यासाठी आपण जीवाची ओढाताण करतो, त्याला आपण रोजचा किती वेळ देतो. खूप कमी. का ? कारण आपल्याला ही प्राथमिकता वाटतच नाही.
रोज सकाळी आरश्यात पाहिल्यावर जो चेहरा आपल्याला दिसतो तो आपल्यावर खरंच खुश आहे का ? याचा आपण नीट विचार केला पाहिजे. तो आरशात दिसणारा चेहरा जर आपल्यावर नाराज झाला, तर आपलं आयुष्य नक्कीच निराशेच्या गर्तेत जाणार हे निश्चित.
साधं एक उदाहरण पाहू..
तुमचा फोन हातात घ्या आणि तुम्हाला आवडेल त्या व्यक्तीला फोन लावा. फोन लागेल. आता त्याच फोनवर तुमचा स्वतःचा मोबाईल नंबर dial करा आणि आता फोन लावा. काय झालं ? फोन Engage लागला ना ? हेच तात्पर्य आहे. आपल्याकडे सर्वांसाठी वेळ आहे पण स्वतःसाठी काय ? मोठ्ठं प्रश्नचिन्ह !
स्वतःला वेळ देणे खूप महत्त्वाचे आहे, कारण ते मानसिक, शारीरिक आणि भावनिक आरोग्यासाठी आवश्यक आहे. आपली जीवनशैली अनेकदा व्यस्त असते, तणावग्रस्त असते, त्यामुळे स्वतःला वेळ दिल्याने आपण शांत, संयमी राहू शकतो आणि आपली ऊर्जा पुन्हा भरून काढू शकतो.
कुटुंबाचा भार आपल्या खांदयावर घेताना आपण स्वत:चा विचार करतो का ? करीत असू तर त्याचे प्रमाण किती ? आपल्याला काय आवडते आणि कशातून आनंद मिळतो ? हे आपल्याला उमगते का ? ही विचार करण्याची बाब आहे.
स्वतःशी कनेक्ट होण्यासाठी, स्वतःला समजून घेण्यासाठी आणि स्वतःवर प्रेम करण्यासाठी वेळ काढणे खूप महत्वाचे आहे. हा वेळ म्हणजे आपण स्वतःमध्ये डोकावून पाहायला शिकतो.
बदलती जीवनशैली :
पूर्वीचा काळ, तेव्हाची जीवनशैली आणि आत्ताचा काळ यात खूप फरक आहे. वर्तमान युग हे तंत्रज्ञानाचं आणि आधुनिकतेचं आहे. आत्ताच्या लोकांची जीवनशैली ही तुलनेने अधिक व्यस्त आहे. आपल्या कामात, करिअरमध्ये लोकं जास्त गुंतली आहेत. अनेकदा स्वतःच्या जीवाची हेळसांड करून स्वप्नपूर्तीच्या, ध्येयाच्या मागे धावण्याचा विनाकारण प्रयत्न केला जातो. पैशाला प्रथम प्राधान्य दिलं जातं. स्व, आनंद, समाधान या बाबी गौण मानल्या जातात ; किंबहुना त्या कमी महत्त्वाच्या वाटतात.
स्वतःला वेळ का दिला पाहिजे ?
तणाव कमी करणे :
स्वतःसाठी वेळ काढल्यास तणाव कमी होतो आणि आपले मन शांत होते. जेव्हा आपण स्वत:मध्ये असतो, तेव्हा आपल्या अनेक निरुत्तरित प्रश्नांची आपल्यालाच उत्तरे सापडतात.
उत्साह वाढवणे :
काही वेळ स्वतःसाठी घालवल्याने आपली सर्जनशीलता आणि कार्यक्षमता वाढते. पुढच्या कामासाठी उत्साह, प्रेरणा मिळते आणि आपण अधिक जोमाने पुढील कार्यासाठी आत्मविश्वासाने मार्गस्थ होतो.
नाती सुधारणे :
जेव्हा आपण स्वतःशी जोडलेले असतो, तेव्हा इतरांसोबत नाती अधिक चांगली बनतात. आपल्यासाठी वेळ काढला की आपल्या माणसांसाठी देखील आपोआप वेळ निघतो.
शारीरिक आरोग्य :
आपण जेव्हा स्वत:ला वेळ देतो, नकळत आपलं आरोग्य देखील सुदृढ होत असतं. आपण स्वत:ला वेळ दिल्यावर आपल्या आरोग्याची आपण काळजी घेतली पाहिजे, ही जाणीव आपल्याला होते.
भावनिक स्थैर्य मिळतं :
स्वतःच्या विचारांवर आणि भावनांवर लक्ष केंद्रित करून आपण आपली भावनिक स्थिरता वाढवू शकतो. हे आपल्याला आपले नातेसंबंध आणि निर्णय घेण्याच्या क्षमतेत सुधारणा करण्यास मदत करतं.
स्वत:चं आत्मपरीक्षण :
स्वतःसाठी वेळ दिल्याने आपण आपल्या आयुष्यात काय योग्य आणि काय चुकतंय हे ओळखू शकतो आणि त्यावर योग्य ती सुधारणा करू शकतो, स्वतःमध्ये बदल घडवून आणू शकतो. या वेळेत आपण आपल्या विचारांना आणि आणि आपल्या भावनांना अधिक चांगल्या प्रकारे समजू शकतो.
मित्रांनो तुम्हाला आवडतील त्या सर्व गोष्टी करा. कष्ट करा, मेहनत करा त्या शिवाय पर्याय नाही. आपलं ध्येय साध्य करण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या सर्व गोष्टींचा पाठपुरावा करा. तुमच्या अडचणीच्या काळात ज्यांनी तुम्हाला आधार दिला, त्यांना वेळेला शक्य ती मदतदेखील करा ; फक्त या सगळ्या प्रवासात तुमचं स्वतःवरचं प्रेम कमी होऊ देऊ नका.
स्वतःसाठी वेळ द्या ; कारण तुमची पहिली गरज तुम्ही स्वतः आहात. स्वतःला घडवण्यात वेळ द्या म्हणजे इतरांना दोष द्यायला तुम्हाला वेळ मिळणार नाही.
एक दिवस स्वतःसाठी वेळ काढून एकांतात बसा.. विचारा स्वतःलाच प्रश्न, हितगुज करा स्वतःशीच, सापडाल मग तुम्हीच तुम्हाला कधीचे हरवलेले, भरकटलेले. ओळख होईल स्वतःचीच स्वतःला, कारण तुम्ही स्वतःला जेवढे ओळखता तेवढं तुम्हाला दुसरं कोणीच ओळखत नाही आणि कधी ओळखुही शकणार नाही. व्हा स्वतःचे मित्र, द्या सल्ला स्वतःला, या सगळ्यात आपल्या चुकांचं आत्मपरीक्षण करायलाही विसरू नका, द्या शाबासकी स्वतःच्याच पाठीवर थाप मारून, आणि मग पाहा किती छान वाटेल, अगदी एखाद्या जुन्या मित्राला / मैत्रिणीला भेटल्या सारखे….
भारतीय परंपरेत, स्त्रियांना आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र राहण्यापासून दूर ठेवले गेले आहे. घरकाम हा फक्त स्त्रियांचा कर्तव्य असल्याचे मानले गेले, आणि जर घरात काही आर्थिक निर्णय घ्यायचे असतील, तर त्यात त्यांचा सहभाग नसावा असे समजले जात असे. “हे स्त्रीचे काम नाही,” “तुला पैशांचा विचार करता येणार नाही,” असे शब्द ऐकून अनेक स्त्रिया स्वतःच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवू शकत नव्हत्या. या मानसिकतेमुळे त्यांचा सन्मान कमी केला गेला, त्यांची स्वायत्तता मर्यादित राहिली आणि समाजात त्यांना आर्थिक निर्णय घेण्याचा हक्क मिळाला नाही.
परंतु आजच्या आधुनिक युगात परिस्थिती बदलत चालली आहे. स्त्रिया आता फक्त घर सांभाळणाऱ्या व्यक्ती नाहीत, तर आर्थिकदृष्ट्या सक्षम, स्वावलंबी आणि निर्णयक्षम असलेल्या व्यक्ती बनत आहेत. आर्थिक साक्षरता स्त्रियांसाठी केवळ पैशाची बचत किंवा गुंतवणूक करण्याचे कौशल्य नाही, तर ती स्वत:च्या जीवनावर नियंत्रण घेण्याची क्षमता आहे. ही क्षमता स्त्रियांना आत्मविश्वास देते, त्यांच्या कुटुंबाचे आणि भविष्याचे निर्णय योग्यरित्या घेण्यास सक्षम बनवते, आणि समाजातील त्यांचा सन्मान वाढवते. आर्थिकदृष्ट्या साक्षर स्त्री म्हणजे केवळ स्वतःसाठी नव्हे, तर समाजासाठीही प्रबळ स्त्रीत्वाचे प्रतीक ठरते.
आर्थिक साक्षरता स्त्रियांना स्वावलंबी बनवण्याचा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे. फक्त घरकाम आणि कुटुंब सांभाळण्यापुरते मर्यादित राहून स्त्रिया आपल्या क्षमतांचा पुरेपूर वापर करू शकत नाहीत. आर्थिक ज्ञान आत्मसात केल्याने स्त्रिया पैशाची बचत, खर्चाचे नियोजन, गुंतवणूक आणि कर्ज व्यवस्थापन यासारख्या महत्त्वाच्या गोष्टी स्वतंत्रपणे करू शकतात. यामुळे त्यांना केवळ आर्थिक सुरक्षा मिळत नाही, तर आपल्या कुटुंबाच्या गरजा आणि आकांक्षा पूर्ण करण्याची ताकदही प्राप्त होते.
आजच्या डिजिटल युगात, ऑनलाइन बँकिंग, म्युच्युअल फंड, शेअर बाजार आणि डिजिटल वॉलेट्स यांचा वापर करून स्त्रिया घरबसल्या आर्थिक निर्णय घेऊ शकतात, आणि ही संधी त्यांच्यासाठी क्रांतिकारक ठरते. आर्थिक साक्षरता केवळ पैशाशी संबंधित नाही; ती आत्मविश्वास, निर्णयक्षमता, आणि स्वातंत्र्य याला बळ देते. जेव्हा स्त्री आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असते, तेव्हा ती फक्त स्वतःसाठी नव्हे, तर आपल्या कुटुंबाच्या भविष्याचा आणि समाजातील स्थानाचा देखील निर्णय प्रभावीपणे घेऊ शकते. त्यामुळे प्रत्येक स्त्रीसाठी आर्थिक साक्षरता एक शक्तीची साधने आणि स्वावलंबनाची गुरुकिल्ली ठरते, जी तिच्या जीवनात स्थिरता, आत्मसन्मान आणि स्वतंत्रता घेऊन येते.
लहानपणापासूनच मुलींना अशा मानसिकतेने शिकवले जाते की चुली-चौकटीची कामे करणे ही त्यांची जबाबदारी आहे आणि पैसे कमावणे, आर्थिक निर्णय घेणे हे फक्त पुरुषांचे काम आहे. “मुलीला पैसे कमवायचे नाहीत,” “तुला आर्थिक बाबींमध्ये हात घालायचा नाही,” असे अनेकदा ऐकायला मिळते. या शिकवणीमुळे स्त्रिया लहानपणापासूनच आर्थिकदृष्ट्या अवलंबून राहण्याची सवय आणि मानसिकता घेऊन वाढतात.
त्यांना स्वतःच्या पैशाचे व्यवस्थापन, गुंतवणूक किंवा कर्ज घेणे याबाबत संधी मिळत नाही, आणि त्यामुळे स्वावलंबन आणि आत्मविश्वासाचा अभाव निर्माण होतो. अशा मानसिकतेमुळे स्त्रिया प्रौढ झाल्यानंतरही आर्थिक निर्णय घेण्यास आणि स्वतःची आर्थिक सुरक्षा निर्माण करण्यास घाबरतात. परंतु बदलाच्या काळात, मुलींना लहानपणापासूनच आर्थिक शिक्षण, गुंतवणूक, बचत आणि पैशाचे नियोजन शिकवणे महत्त्वाचे ठरते. जेव्हा मुलींना योग्य मार्गदर्शन मिळते आणि त्यांना पैशाशी संबंधित निर्णय घेण्याची संधी दिली जाते, तेव्हा त्या केवळ स्वावलंबी बनतात नाही तर आत्मविश्वासाने जीवनातील प्रत्येक क्षेत्रात पुढे येऊ शकतात.
आजच्या आधुनिक युगात आर्थिक साक्षरता स्त्रियांसाठी फक्त पर्याय नाही तर गरज बनली आहे. मुलींना लहानपणापासूनच पैसे व्यवस्थापित करणे, बचत करणे, गुंतवणूक करणे, आणि आर्थिक निर्णय घेणे याबाबत शिकवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. जेव्हा स्त्रिया आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होतात, तेव्हा त्या स्वतःच्या भविष्याचा विचार करतात, कुटुंबाच्या गरजा पूर्ण करतात आणि जीवनातील अनिश्चित परिस्थिती हाताळण्यास सक्षम होतात.
आर्थिक साक्षरतेमुळे स्त्रियांना स्वतंत्रता, आत्मविश्वास, आणि निर्णयक्षमता मिळते, जे त्यांना समाजात सन्मानपूर्वक स्थान मिळवून देते. आज मुलींना प्रेरित करण्यासाठी शाळा, संस्था, आणि समाजानेही पुढाकार घ्यावा लागतो, जेणेकरून त्या लहानपणापासूनच आर्थिकदृष्ट्या सजग होतील. हे शिक्षण फक्त पैसा वाचवण्यासाठी नाही, तर जीवनात प्रत्येक क्षेत्रात स्वतःवर विश्वास ठेवण्याची क्षमता निर्माण करण्यासाठी आहे.
आर्थिकदृष्ट्या सशक्त स्त्री केवळ स्वतःसाठी नव्हे, तर कुटुंबासाठी, समाजासाठी आणि देशासाठीही एक प्रेरणास्त्रोत ठरते. त्यामुळे आजच्या काळात प्रत्येक मुलीला ही संधी दिली पाहिजे की ती आर्थिकदृष्ट्या साक्षर होईल, स्वावलंबी बनेल, आणि स्वतःच्या निर्णयांवर विश्वास ठेवू शकेल. आर्थिक साक्षरता स्त्रियांसाठी केवळ पैशाशी संबंधित कौशल्य नाही, तर ती स्वावलंबन, आत्मविश्वास, आणि निर्णयक्षमता यांचा संगम आहे.
जेव्हा स्त्रिया पैशाचे व्यवस्थापन शिकतात, बचत करतात आणि योग्य गुंतवणूक करतात, तेव्हा त्या स्वतःच्या जीवनावर नियंत्रण मिळवतात. ही क्षमता त्यांना घरातील आणि बाहेरील परिस्थितींमध्ये सशक्त निर्णय घेण्यास सक्षम बनवते, तसेच त्यांच्या कुटुंबासाठी आणि समाजासाठीही प्रेरणास्त्रोत ठरते. आर्थिकदृष्ट्या साक्षर स्त्रिया केवळ आर्थिक निर्णय घेण्यास सक्षम नाहीत, तर त्या कॅरिअर, शिक्षण, आणि सामाजिक योगदान या सर्व क्षेत्रातही प्रभावीपणे सहभाग घेऊ शकतात.
समाज आणि घरातील पारंपरिक रूढींचा सामना करत, जेव्हा स्त्रिया आर्थिकदृष्ट्या सशक्त होतात, तेव्हा त्या समाजात समानता, स्वातंत्र्य, आणि आत्मसन्मान आणतात. त्यामुळे प्रत्येक मुलीला लहानपणापासूनच आर्थिक शिक्षण देणे आणि त्या स्वावलंबी बनवणे हे समाजाची जबाबदारी ठरते. केवळ आर्थिकदृष्ट्या साक्षर स्त्रीच नव्हे, तर आत्मविश्वासी, निर्णयक्षम, आणि प्रेरणादायी स्त्रीही तयार होते, जी स्वतःसाठी आणि समाजासाठी बदल घडवून आणू शकते.
Practice makes a man perfect, सरावाने माणूस परिपूर्ण बनतो. वरील सुविचाराप्रमाणे कोणत्याही कामात किंवा गोष्टीत परिपूर्णता मिळविण्यासाठी सातत्य आणि सराव या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि प्रारंभिक गोष्टी आहेत. सातत्यपूर्ण प्रयत्नांशिवाय जीवनात कोणतीही गोष्ट साध्य करता येऊ शकत नाही. एखाद्या कामाला सुरुवात केल्यावर आपण लगेच त्यात Mastery मिळवतो असे नाही. त्यासाठी कष्टाचा यज्ञ पेटवावा लागतो. प्रयत्नांची पराकाष्ठा करावी लागते.
एखादं लहान मूल जेव्हा जन्माला येतं, तेव्हा ते लगेच चालायला शिकत नाही. अनेकदा चालण्याच्या प्रयत्नात ते धडपडतं, पण पडल्यावरदेखील ते चालणं सोडत नाही. सरतेशेवटी त्याच्या प्रयत्नांना यश मिळतं आणि ते मूल चालायला शिकतं. त्या लहान मुलाला कोणी चालण्याचे धडे दिलेले असतात का? तर नाही. ते स्वतःच शिकतं आणि प्रयत्न करायला लागतं. सांगायचं काय, ‘तर केलं तर नक्की होतं.’ process खूप महत्वाची आहे. त्या process मध्ये टिकून राहणं त्याहून जास्त महत्वाचं. जो थांबणार त्याचा शेवट निर्विवाद आहे आणि जो टिकून राहणार, त्याचं यश सुद्धा हमखासच. टिकून राहणं आणि करत राहणं एवढीच समज घ्यायची. आयुष्याचा प्रवास, यशाचा प्रवास हा कमी अधिक प्रमाणात सारखाच. वेगळं काय तर प्रवासाचे टप्पे आणि येणारे थांबे. फक्त करत राहायचं आणि लढत राहायचं.
कोणत्याही कामात सातत्य ठेवण्याची काही महत्त्वाचे कारणे आहेत :
प्रगती: सतत प्रयत्न केल्याने आपण हळूहळू, परंतु निश्चितच प्रगती करतो. सातत्यामुळे आपल्याला आपल्या कामात सुधारणा दिसून येतात. आपणच आपल्यात बदल अनुभवतो.
निपुणता: सातत्याने एकाच कामात गुंतलेले राहिल्यास त्या क्षेत्रात निपुणता आणि कौशल्य वाढते. त्या कामाचं सुयोग्य तंत्र आपल्या लक्षात येते आणि ते काम आपल्या अंगवळणी पडतं.
आत्मविश्वास: नियमितपणे प्रयत्न केल्याने आत्मविश्वास वाढतो, कारण यशाची शक्यता वाढते आणि आपण आपली क्षमता ओळखतो. ते काम आपण करू शकतो हा विश्वास आपल्याला वाटतो.
अनुकूलता: सातत्याने काम केल्याने मन आणि शरीर त्या कामाशी अनुकूल होते, ज्यामुळे कामात वेग येतो आणि कार्यक्षमतेत वाढ होते. कामाचा वेग आणि अचूकता अधिकाधिक वाढते.
लक्ष्य प्राप्ती: सातत्यामुळे आपण आपल्या ठरवलेल्या उद्दिष्टांपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता अधिक असते. आपल्याला आपलं ध्येय अधिकाधिक जवळ दिसू लागतं. त्या ध्येयप्राप्तीची खात्री वाटू लागते.
समयसूचकता : नियमितपणे आणि सातत्याने काम केल्याने वेळेत काम पूर्ण करण्याची क्षमता वाढते, ज्यामुळे इतर कामांसाठी वेळ उपलब्ध होतो. आपण स्वत: आपली personal life आणि corporate life मध्ये प्रामाणिक आणि punctual राहायला लागतो.
कौशल्य विकास : सातत्यामुळे आपण आपले कौशल्यं आणि तंत्र अधिकाधिक सुधारू शकतो. नियमित सराव आणि प्रयत्न केल्याने कोणत्याही गोष्टीत निपुणता मिळते.
ध्यान आणि एकाग्रता : सातत्यामुळे आपल्या कामावर लक्ष केंद्रित राहते. मन एकाग्र होते. यामुळे विचलित न होता आपले उद्दिष्ट साध्य करण्याची क्षमता विकसित होते.
स्वयंशिस्त: सातत्याने काम केल्याने आपल्यात स्वयंशिस्त येते, काटेकोरपणा येतो. जी फक्त कोणतेही उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठीच नाही, तर आपले जीवन अधिक अनुशासित आणि परिणामकारक बनविण्यासाठी आवश्यक आहे.
आत्मसंतोष: सातत्याने प्रयत्न करून जेव्हा आपण आपल्या उद्दिष्टांपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा त्यातून मिळणारी आत्मसंतोषता आणि अतीव आनंद खूप महत्त्वाचा असते.
सातत्य ठेवल्यामुळे होणारे फायदे खालीलप्रमाणे :
आव्हानं ओळखण्याची क्षमता: सातत्याने काम करत राहिल्याने कोणत्या ठिकाणी अडचणी येतात किंवा समस्या उद्भवतात, हे ओळखणे सोपे होते. यामुळे त्या समस्यांवर उपाय शोधणे व त्या सोडविणे अधिक सोपे होते.
दृढ इच्छाशक्ती: सातत्याने प्रयत्न करत राहिल्यामुळे इच्छाशक्ती मजबूत होते, जे अडचणींचा सामना करण्यासाठी महत्त्वाचे असते.
संयम आणि सहनशीलता: सातत्य हे संयम आणि सहनशीलता वाढवते. यामुळे आपल्याला तात्काळ यश न मिळाल्यास निराश न होता पुढे जाण्याची प्रेरणा मिळते.
शारीरिक व मानसिक आरोग्य: नियमित व्यायाम किंवा योगासारख्या सातत्याने केलेल्या गोष्टींमुळे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य सुधारते.
विश्वासार्हता: सातत्यामुळे आपली विश्वासार्हता वाढते. इतर लोक आपल्यावर विश्वास ठेवतात आणि आपली जबाबदारी स्वीकारतात.
दीर्घकालीन यश: सातत्य हे दीर्घकालीन यशाचा पाया बनते. सातत्याने मेहनत घेतल्यास आपण आपल्या क्षेत्रात दीर्घकालीन यश मिळवू शकतो.
कुटुंब व समाजातील नाते: सातत्याने दिलेला वेळ आणि प्रयत्न कुटुंब व सामाजिक नात्यांना बळकटी देतो. नियमित संवाद आणि सहभागामुळे नाते अधिक घनिष्ट होते.
चांगल्या सवयींची निर्मिती: सातत्याने काहीतरी करत राहिल्यामुळे चांगल्या सवयी निर्माण होतात, ज्या आपले जीवन सुधारण्यात मदत करतात.
हे सर्व फायदे एकत्रितपणे सातत्याचा महत्त्वाचा भाग बनवतात आणि आपल्या जीवनात अधिक स्थिरता व यश आणतात.
शीर्षक वाचून थोडा धक्का लागल्यासारखं वाटू शकतं कारण लहानपणापासून आपल्याला शिकवलं गेलंय की, स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी झोपेचा त्याग करावा लागतो, ध्येयवेड्या व्यक्ती कधीच जास्त झोप घेत नाहीत आणि त्या नेहमी तत्पर असतात. पण वास्तविकता अशी आहे की पुरेशी झोप न घेणं आपल्या शरीरासाठी खूपच घातक ठरू शकतं.
शरीराच्या योग्य कार्यासाठी आणि मानसिक संतुलनासाठी पुरेशी झोप अत्यावश्यक आहे. झोप कमी झाल्यास त्याचा आपल्या आरोग्यावर आणि कार्यक्षमतेवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. पुरेशी झोप घेतल्याने ऊर्जा वाढते, एकाग्रता टिकवून ठेवता येते आणि मानसिक आरोग्य सुधारण्यात मदत होते.
निरोगी जीवनशैलीसाठी झोपेचे महत्त्व अपार आहे. झोप ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, जी आपल्या शरीराला नवीन ऊर्जा प्रदान करते. मानवी शरीराला किमान ७ तास झोप आवश्यक असते, चांगली आणि पूर्ण झोप आपल्या शारीरिक, मानसिक आणि भावनिक आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. चला तर मग झोपेच्या महत्त्वाबद्दल अधिक जाणून घेऊया.
1. शारीरिक बांधणी
रात्रीच्या झोपेमध्ये आपल्या शरीराची एकप्रकारे पुनःबांधणी होते. हॉर्मोनल संतुलन राखणे, ताणतणाव कमी करणे, आणि शरीरातील पेशींना कार्यन्वित करणे हे झोपेमुळे शक्य होते. पुरेशी झोप न मिळाल्यास रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते आणि रोगप्रतिकारक प्रणाली कमजोर होते.
२. मानसिक स्वास्थ्य
झोपेमुळे मेंदूला आराम मिळतो आणि नवीन माहिती आणि अनुभवांच्या प्रक्रियेत मदत होते. कमी झोपेमुळे तणाव, चिंता आणि डिप्रेशन यांसारख्या मानसिक आरोग्य समस्यांचा धोका वाढतो. चांगली झोप मेंदूच्या कार्यक्षमतेसाठी आवश्यक आहे, जी स्मरणशक्ती आणि निर्णयक्षमता सुधारण्यासाठी मदत करते.
३. भावनिक संतुलन
योग्य झोपेमुळे भावनिक संतुलन राखले जाते. झोप न मिळाल्यास चिडचिडेपणा, अस्वस्थता आणि भावनिक असंतुलनाची समस्या उद्भवते. योग्य झोपेमुळे भावनिक स्थिरता आणि आनंदाची भावना वाढते.
४. शारीरिक आरोग्य
झोपेचा आपल्या शारीरिक आरोग्यावर थेट परिणाम होतो. उच्च रक्तदाब, मधुमेह आणि हृदयविकार यांसारख्या समस्यांचा धोका कमी करण्यासाठी पुरेशी झोप आवश्यक आहे. झोपेच्या अभावामुळे वजन वाढणे आणि मोटापा यांसारख्या समस्या उद्भवतात.
५. उत्पादनक्षमता आणि कार्यक्षमता
चांगली झोप आपली उत्पादनक्षमता आणि कार्यक्षमता वाढवते. नीट झोप घेतल्यामुळे कामावर लक्ष केंद्रित करणे, निर्णय घेणे आणि समस्या सोडवणे सोपे होते. झोपेच्या अभावामुळे कार्यक्षमतेत घट येते आणि चुका होण्याची शक्यता वाढते.
६. रोगप्रतिकारक शक्ती
झोपेमुळे आपल्या शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती सुधारते. नीट झोप घेतल्याने सर्दी, खोकला आणि इतर संसर्गजन्य रोगांचा धोका कमी होतो. कमी झोपेमुळे रोगप्रतिकारक शक्ती कमजोर होते आणि आपण लवकर आजारी पडतो.
७. त्वचेचे आरोग्य
चांगली झोप आपली त्वचा ताजेतवानी आणि निरोगी ठेवते. झोपेच्या अभावामुळे डोळ्यांखाली काळी वर्तुळे, त्वचेवर सुरकुत्या आणि मुरुमांसारख्या समस्या उद्भवतात.
मित्रांनो चांगली झोप आपल्या आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. शारीरिक, मानसिक आणि भावनिक आरोग्यासाठी पुरेशी आणि गुणवत्तायुक्त झोपेची गरज आहे. पुरेशा झोपेमुळे आपण निरोगी, ताजेतवाने जीवन जगू शकतो.
अखेर, झोपेची गुणवत्ता आपल्या जीवनाच्या प्रत्येक अंगावर प्रभाव टाकते. नियमित, पुरेशी आणि शांत झोपेचा अनुभव घेतल्यास, आपल्या शारीरिक आणि मानसिक स्वास्थ्याची स्थिती सुधारते. झोपेच्या अभावामुळे, मानसिक ताण, चिडचिडेपणा, आणि दीर्घकालीन आरोग्य समस्यांचा धोका वाढतो. झोपेच्या चांगल्या सवयींमुळे आपल्या कार्यक्षमतेत सुधारणा होते, स्मरणशक्ती आणि एकाग्रता वाढते आणि एकंदर जीवनशैली अधिक आनंददायी बनते. त्यामुळे एकंदरीत, झोपेची महत्ता समजून तिची काळजी घेणे हे आपल्या सर्वांगीण आरोगयासाठी खूप लाभदायक आहे.
दररोजच्या बोलण्यात आपण एका शब्दाचा अगदी प्रकर्षाने उपयोग करत असतो, तो म्हणजे महत्व. “तुला माझी किंमत नाहीये!” असं वाक्य आपल्याकडून अगदी सहजपणे बोललं जातं; मात्र या वाक्यामागे अनेक भावना देखील गुंतलेल्या असतात आणि म्हणूनच मनाच्या हळव्या कोपऱ्यातून निघालेलं हे वाक्य खरोखर वजनदार ठरतं.
मात्र कधी विचार केलात का ‘किंमत किंवा व्हॅल्यू’ म्हणजे काय? दुकानात गेल्यानंतर विकत घेतलेल्या हरेक वस्तूसाठी किंमत मोजली जाते आणि म्हणूनच त्या वस्तूच्या किमतीनुसार आपण ती हाताळतो. अगदीच महागडी वस्तू असेल तर तिला जिवापेक्षा जास्त जपलं जातं. नाही का? पण किंमत फक्त विकत घेतलेल्या वस्तूंचीच केली जाते का? नाही!! आपल्या आजूबाजूला वावरणारी मंडळी, आपलं कुटुंब, मित्र परिवार सर्व आपल्यासाठी महत्वाचे असतात आणि म्हणून आपण त्यांची किंमत करतो म्हणजे काय तर त्यांचं आपल्या आयुष्यातील महत्व जाणतो आणि त्यांना कोणत्याही प्रकारे त्रास होणार नाही, ते आपल्यापासून दुरावणार नाहीत याची काळजी घेतो. दैनंदिन जीवनातील याच घडामोडींच्या आधारे कैक वर्षांपूर्वी ट्रॉली डेलिमाचा सिद्धांत सादर करण्यात आला होता. पण हा संदर्भ नेमका आहे तरी काय हे आज जाणून घेऊया.
ट्रॉली डेलिमा म्हणजे काय?
वर्ष १९६७ मध्ये फिलिप फूट (Philipa Foot) नावाच्या एका फिलॉसॉफरने (Philosopher) हा सिद्धांत मांडला होता. सदर सिद्धांत सामान्य माणसाला समजण्यासाठी फिलिप फूट यांनी एका रेल्वेचं उदाहरण देत एकूण संकल्पना मांडण्याचा प्रयत्न केला. ते म्हणतात,
एका वेगाने धावणाऱ्या रेल्वेसमोर जर का पाच माणसं उभी होती म्हणून चालकाने त्यांचा जीव वाचवण्यासाठी रूळ बदलला तर दुसऱ्या रुळावर देखील एक माणूस उभा ठाकला होता. मग अशा कठीण परिस्थितीमध्ये रेल्वे चालकाने काय करावं? साहजिकपणे आपण म्हणू की पाच माणसांचा जीव वाचवण्यासाठी रेल्वेचालकाने एका माणसाचा जीव घ्यावा. पण दुसऱ्या बाजूने विचार केला तर असंही वाटतं की, जीव हा जीव असतो मग तो एका माणसाचा असो किंवा पाच.
या उदाहरणातून आपण काय शिकतो तर आयुष्याच्या प्रवासात काही प्रसंग असेही येतात, जिथे एक योग्य पर्याय निवडला जाऊ शकत नाही. हिंदी भाषेत या प्रसंगाच्या आधारे एक म्हण तयार करण्यात आली आहे ती म्हणजे “आगे कुआं, पीछे खाई” म्हणजे काय तर समोर गेलो तरीही विहिरीत पडू आणि मागे आलो तरीही दरीत कोसळू, एकूण काय तर अशा परिस्थितीत एक सोपा मार्ग निवडला जाऊ शकत नाही.
दररोजच्या जीवनात याचा संदर्भ काय?
जीवन जगात असताना आपण देखील अनेकवेळा अशा ट्रॉली डेलिमाचा सामना करत असतो. विचार करा त्या रेल्वेच्या रुळावर जर का तुमच्या जवळचा कुणीतरी खास व्यक्ती असता, तर तुम्ही कोणाची निवड केली असती, पाच माणसांची की तुमच्या जवळच्या व्यक्तीची? नक्कीच आपण आपल्या जवळच्या व्यक्तीची निवड केली असती आणि तेव्हा आपण एका व्यक्तीचे प्राण वाचवत आहोत की पाच व्यक्तींना जीवनदान देत आहोत असा विचार देखील मनात आला नसता. का? कारण आपल्यासाठी ती जवळची व्यक्ती महत्वाची असते, आपण त्या व्यक्तीची किंमत जाणून असतो. इतिहासाच्या पानांमध्ये डोकावून पाहिलं तर रामायण आणि महाभारतामध्ये देखील या ट्रॉली डेलिमाची उदाहरणं सापडतात. पट्टराणी कैकयीला दिलेल्या वाचनापायी लाडक्या पुत्राला वनवासात जाण्याची आज्ञा न देऊ शकणारा राजा दशरथ असो किंवा कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर स्वतःच्याच परिवारासमोर शत्रू म्हणून धनुष्य घेऊन उभा ठाकलेला अर्जुन असो. ट्रॉली डेलिमाचा एका अर्थाने विचार केल्यास अशा कठीण प्रसंगांमध्ये अनेकवेळा नीती-अनीतीला बाजूला सारत आपल्यासाठी काय महत्वाचं आहे याच्या आधारे निर्णय घेतला जातो.
याच सिद्धांताचा दुसऱ्या बाजूने विचार करायचा झाल्यास एक खास पैलू उघड होतो. आपल्या मनात अनेक इच्छा असतात, कित्येक गोष्टी साध्य करायच्या असतात, मात्र तरीही आपण त्या करू शकत नाही, कारण आपण त्या इच्छांना महत्व दिलेलं नसतं. ‘मला डॉक्टर व्हायचं आहे’ अशी इच्छा मनात बाळगून वावरणारा कधीही डॉक्टर बनू शकत नाही, मात्र मला डॉक्टर व्हायचं आहे, माझ्यासाठी ही इच्छा पूर्ण होणं महत्वाचं आहे आणि म्हणून मी प्रयत्न करेन असा विश्वास बाळगणाराच यशस्वी होतो आणि म्हणूनच आपलं करिअर घडवताना जे लक्ष साध्य करायचं आहे त्याला महत्व देणं अत्यंत महत्वाचं आहे. आपल्या आयुष्यात येणाऱ्या प्रत्येक नातेसंबंधाला देखील हाच संदर्भ लागू होतो. नवीन लग्न करून सासरी गेलेली मुलगी जेव्हा सासरच्या घराला महत्व देते, त्यांचा आनंद देखील तिच्यासाठी महत्वाचा ठरतो तेव्हाच ती नवीन घरात रुळते किंवा नवीन संबंध जपू शकते.
ट्रॉली डेलिमाचे अनेकविध प्रसंग आपल्या आयुष्यात येतात आणि येत राहतील मात्र अशा कठीण काळात माणूस कसे निर्णय घेतो, कुणाला महत्व देतो यावर पुढील शृंखला अवलंबून असते आणि म्हणूनचअशावेळी सद्सद्विवेकबुद्धीचा नीट वापर करावा. आपल्या निर्णयामुळे काय परिणाम होऊ शकतात याचा विचार करावा. आयुष्याला अवघड डोंगर घाट असं म्हटलं गेलंय त्यामुळे या कठीण प्रसंगांमध्ये आपल्यासाठी महत्वाचं काय हे ठरवता आलं पाहिजे, कारण ज्याला महत्व दिलं जातं किंवा किंमत केली जाते त्याचप्रतीचं आपण प्रामाणिकपणे कार्य करू शकतो.
स्टीव्ह जॉब्सनी २००५ साली स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटीच्या पदवीदान समारंभात केलेले भाषण प्रचंड गाजले. हे भाषण म्हणजे त्यांच्या प्रेरणादायी आयुष्याचा गोषवारा आहे… त्याचा केलेला मराठी अनुवाद…
जगातल्या सर्वोत्तम गणल्या जाणाऱ्या महाविद्यालयांपैकी एक अशा महाविद्यालयाच्या पदवीदान समारंभात तुमच्यासोबत बोलायची संधी मला मिळते आहे, हा मी माझा बहुमान समजतो. मी महाविद्यालयीन शिक्षण कधीच पूर्ण करू शकलो नाही. आता सत्य सांगायला हरकत नाही, पण महाविद्यालयीन दीक्षांत समारंभ इतक्या जवळून मी पहिल्यांदा पाहतो आहे.
आज मी तुम्हाला माझ्या आयुष्यातील तीन गोष्टी सांगणार आहे, बस्स. काही प्रचंड कहाणी नाही. फक्त तीन छोट्या गोष्टी…
पहिली गोष्ट आहे ठिपके जुळवण्याच्या संदर्भातली… मी रीड कॉलेजमधून सहा महिन्यांतच बाहेर पडलो होतो, पण त्या आधी मी जवळपास १८ महिने कॉलेजमध्येच ड्रॉप इन म्हणून घुटमळत होतो. मग मी बाहेर पडलो तरी का?
याची सुरुवात खरं तर माझ्या जन्माच्या आधीपासूनची आहे. माझी आई ही एक तरुण, अविवाहित महाविद्यालयीन विद्यार्थिनी होती. आणि तिने मला दत्तक द्यायचे ठरवले. तिची फार इच्छा की, मी पदवीधर पालकांकडे दत्तक म्हणून जावे, त्यामुळे अखेर एका वकील दाम्पत्याची त्याकरिता निवड झाली. सारे कसे सुरळीत चालू होते आणि अचानक माझ्या जन्माच्या वेळी त्या दोघांनी ठरवले की त्यांना मुलगी हवी आहे. त्यामुळे वेटिंग लिस्टवर असलेल्या माझ्या आई-बाबांना रात्री अचानक फोन गेला की, ‘‘मुलगा झालाय. तुमची अजूनही त्याला स्वीकारण्याची तयारी आहे का?’’ ते म्हणाले, ‘‘अर्थातच.’’ अर्थात, नंतर माझ्या आईला कळले की माझ्या दत्तक आईने पदवी पूर्ण केली नव्हती आणि वडिलांनी तर शाळेच्या पुढेही मजल मारली नव्हती. तिने मग दत्तक कागदपत्रे साईन करायला नकार दिला. मग मला ‘महाविद्यालयीन शिक्षणापासून दूर ठेवले जाणार नाही’ या आश्वासनावरच तिने कागदांवर सह्या केल्या.
१७ वर्षांनंतर मी खरंच कॉलेजला गेलो. मूर्खासारखे मी स्टॅन्फोर्डसारखे महागडे कॉलेज निवडले आणि माझ्या दत्तक पालकांची मध्यमवर्गीय कमाई माझ्या शिक्षणावरच खर्च होऊ लागली. सहा महिन्यांतच त्याची किंमत मला उमगेनाशी झाली. माझ्या आयुष्यात मला काय करायचे आहे याची सुतराम कल्पना नव्हती आणि कॉलेजचे शिक्षण मला याचे उत्तर शोधण्यात मदत करत नव्हते आणि मी इथे आईबाबांची आयुष्यभराची कमाई उडवण्यात गुंतलो होतो. म्हणून मी कॉलेजमधून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला आणि सुस्कारा सोडला. अर्थात, त्या वेळी हा छातीत धडकी भरवणारा निर्णय होता. पण आता वाटते की कदाचित हा माझ्या आयुष्यातील सर्वात चांगला निर्णय असेल. हा निर्णय पक्का झाल्याक्षणीच मी ज्या वर्गाबाबतीत उत्साही नव्हतो, तिथे जाणे बंद करून टाकले आणि ज्या वर्गामध्ये मला जाण्यात रस होता त्या वर्गाना नियमितपणे जाऊ लागलो.
हे सगळेच काही स्वप्नवत नव्हते. डोर्म मिळायची नाही, म्हणून मित्रांच्या रूम्सवर जमिनीवर झोपावे लागे. कोकच्या रिकाम्या बाटल्या देऊन मी ५ सेंट्स जमा करत असे आणि त्यातून जेवणाची तजवीज करत असे. दर रविवारी ७ मैल चालत जात असे, ‘हरे राम हरे कृष्ण’चे व्यवस्थित जेवण खायला मिळावे म्हणून. पण मला ते आवडत होते. माझी अंत:प्रेरणा आणि माझे कुतूहल यांनी मला जे काही सापडले, ते पुढे आयुष्यात अनमोल ठरले. आता हेच पाहा ना, रीड कॉलेजमध्ये त्यावेळेला बहुधा सर्वोत्तम असे कॅलिग्राफीचे (सुलेखन) वर्ग चालत. संपूर्ण परिसरात प्रत्येक भित्तीपत्रकावर, इतकेच काय अगदी खणांवरदेखील सुंदर कॅलिग्राफी केलेली आढळे. मी तसाही ड्रॉप आऊट होतो आणि मला हे कसे करतात हे जाणून घ्यायचे होते, त्यातच मला माझे नियमित वर्ग करणे जरूरीचे राहिले नव्हते. कॅलिग्राफीच्या वर्गात मी सेरिफ आणि सान्स सेरिफ फॉण्ट्सविषयी शिकलो. त्याच्याच बरोबर दोन अक्षरांमध्ये कीती जागा असावी, अक्षरे सुशोभित कशी करावी याचेही ज्ञान मिळत होते. ते सारेच फार सुंदर, ऐतिहासिक आणि कलात्मकरीत्या हळुवार होते. कदाचित शास्त्राच्या चिमटीत पकडण्यापलीकडले… मी त्याने भारावून गेलो…
या सगळ्याचा माझ्या आयुष्यात दुरान्वयानेही काही प्रत्यक्ष लाभ होईल असं मला स्वप्नातही वाटलं नसतं. पण दहा वर्षांनंतर जेव्हा आम्ही पहिला मॅकीन्टोश कम्प्युटर बनवत होतो, हा सगळा काळ माझ्या मदतीला आला. आम्ही त्या सगळ्याचा वापर मॅकीन्टोशमध्ये केला. सुंदर टायपोग्राफी असलेला तो पहिला कम्प्युटर होता. जर मी महाविद्यालयातून त्या विषयांच्या जंजाळातून बाहेर पडलो नसतो, तर मॅकीन्टोशमध्ये विविध टाईप फेसेस आणि प्रमाणबद्ध फॉन्ट्स दिसले नसते आणि विंडोजवाल्यांनी जर मॅकीन्टोश जसाच्या तसा कॉपी केला नसता, तर आज जगातल्या कुठल्याच पीसीवर ते दिसले नसते. मी महाविद्यालयातून बाहेर पडलो नसतो, तर या कॅलिग्राफीच्या वर्गात कसा पोहोचलो असतो; आणि अर्थात, आज पीसीवर जे सुंदर टाइप फॉन्ट्स दिसतात ते कसे दिसले असते… ‘कनेक्ट द डॉट्स’ अर्थात हे ठिपके जोडणे… आज १० वर्षांनंतर मागे वळून बघताना सोप्पे जाते. तेव्हा हे कळत नव्हते.
पुन्हा. हे ठिपके तुम्ही भविष्यात बघून नाही जोडू शकत. ते फक्त मागे वळून बघताना जोडलेले दिसतात. म्हणूनच ते पुढे जाऊन जोडले जातील, यावर विश्वास ठेवावा लागतो. तुम्हाला कशावर तरी विश्वास ठेवावाच लागतो. तुमचे मन, आतला आवाज, भाग्य, नशीब, कर्म. काहीतरी. या विचार पद्धतीने मला कधीच दगा दिलेला नाही आणि त्यामुळेच माझ्या आयुष्यात बराच बदल घडलेला आहे.
माझी दुसरी गोष्ट आहे प्रेम आणि तोट्याविषयी.
मी फार नशीबवान आहे. मला काय करायला आवडते हे मला फार आधीच उमगले होते. मी २० वर्षांचा असतानाच मी आणि वोझने (स्टीव्ह वॉझनियाक) मिळून घरच्या गॅरेजमध्ये ॲपल कम्प्युटर्सची सुरुवात केली. आम्ही खूप मेहनत केली. दहा वर्षांत गॅरेजमधल्या आम्हा दोघांपासून सुरू झालेली ॲपल २ बिलियन डॉलर्स आणि ४००० कामगारांची कंपनी झाली होती. आम्ही वर्षभरापूर्वीच आमचे सर्वोत्तम काम बाजारात आणले होते. मॅकीन्टोश कम्प्युटर! मी तेव्हा फक्त ३० वर्षांचा होतो. आणि अचानक मी माझ्या कंपनीतून हाकलला गेलो. तुम्ही स्वत: स्थापन केलेल्या कंपनीतून तुम्ही स्वत: हाकलले कसे जाऊ शकता? खरं सांगायचं झालं तर जसं ॲपल वाढत होतं, त्याच्याबरोबर मला गुणी वाटणाऱ्या काही मंडळींना मी नोकरीवर ठेवले. काही वर्षे ठीक गेली, पण नंतर आमच्या दृष्टिकोनात फरक पडू लागले. अखेर भांडणे झालीच… बोर्ड ऑफ डायरेक्टर्सनी पण त्यांचीच पाठराखण केली. साहिजकच वयाच्या तिसाव्या वर्षी मी अक्षरश: हाकलला गेलो… आणि तेही अतिशय सार्वजनिक पद्धतीने… माझ्या आयुष्याचा जो केंद्रबिंदू होता, तोच गायब झाला. मी उद्ध्वस्त झालो.
काही महिने नक्की काय करावे हेच सुचेना. मला जणू माझ्या आधीच्या कार्यकुशल उद्योजकांचा विश्वासघात केल्यासारखे वाटत राही. जणू आधी धावणाऱ्याने माझ्या हातात दिलेले निशाण मी पाडून बसलो होतो. मी डेव्हिड पेकार्ड, बोब नोईस यांना भेटलो. आणि अशा पद्धतीने घोळ घातल्याबद्दल त्यांची माफी मागितली. मी एक मोठे सार्वजनिक अपयश बनलो होतो आणि सिलिकॉन व्हॅलीतून पळून जाण्याचे विचार मनात घोळू लागले होते, पण हळूहळू एक गोष्ट जाणवायला लागली. माझे अजूनही माझ्या कामावर प्रेम होते… ॲपलमधल्या घटनांनी त्यात तीळभरही फरक पडला नव्हता. मला नाकारण्यात आले होते… पण माझे प्रेम संपले नव्हते.. म्हणूनच, मी पुन्हा सुरुवात करण्याचा निश्चय केला.
तेव्हा तसे वाटले नसेल कदाचित, पण ॲपलमधून हाकलले जाणे ही माझ्या आयुष्यातली सर्वाधिक चांगली घटना ठरली. यशस्वी असण्याचे सगळे दडपण गळून पडले. त्याची जागा एखाद्या नवोदिताच्या खांद्यावर असलेल्या हलकेपणाने घेतली. कशाचीही खात्री नव्हती. याच स्थितीमुळे मी माझ्या आयुष्यातल्या सर्वाधिक सृजनात्मक कालखंडात प्रवेश केला.
त्यानंतरच्या ५ वर्षांत मी ‘नेक्स्ट’ नावाची कंपनी स्थापन केली, ‘पिक्सार’ नावाची दुसरी कंपनीही उभारली आणि एका अशा भन्नाट स्त्रीच्या मी प्रेमात पडलो जिच्याशी मी लग्न केले. ‘पिक्सार’ने जगातली पहिली ॲनिमेटेड फिल्म ‘टॉय स्टोरी’ बनवली आणि आज ती जगातली पहिल्या क्रमांकाची ॲनिमेशन कंपनी आहे. गंमत म्हणजे, पुढे ‘नेक्स्ट’पण ‘ॲपल’ने विकत घेतली. आणि आम्ही ‘नेक्स्ट’मध्ये बनवलेले तंत्रज्ञान आज ‘ॲपल’च्या कामाला येते आहे. आणि ‘ॲपल’च्या यशाला ते कारणीभूत ठरते आहे.
मला खात्री आहे की मी जर ‘ॲपल’मधून हाकलला गेलो नसतो, तर हे कधीच घडले नसते. औषधाची चव घेणे कठीण असते, पण रुग्णाला त्याचीच गरज असते. कधी आयुष्याने डोक्यात दगड घातलाच, तर निराश होऊ नका. मला खात्री आहे की जर माझे माझ्या कामावर प्रेम नसते, तर मी अशा पद्धतीने काम करत राहू शकलो नसतो. आपले प्रेम कशावर आहे याचा शोध घेत राहा. हे केवळ तुमच्या व्यक्तिगत आयुष्यात जितके महत्त्वाचे आहे तितकेच ते तुमच्या कार्यक्षेत्रातही. तुमच्या आयुष्यातला एक मोठा भाग तुम्ही काम करण्यात व्यतीत करणार आहात, आणि उत्तम काम करण्याकरिता तुम्ही जे करताय त्यावर तुमचे प्रेम असणे आवश्यक आहे. जर ते तुम्हाला अजून सापडले नसेल, तर मग शोधात राहा. स्वत:ची समजूत घालून नका घेऊ. हृदयाच्या इतर गोष्टीप्रमाणेच जेव्हा तुम्हाला ते सापडेल, तेव्हा ते तुम्हाला आपोआप जाणवेल आणि एखाद्या सुंदर नात्याप्रमाणे वर्षे जशी सरकत जातील, तसतसा तुमचा त्यातला रस वाढतच राहील. म्हणून म्हणतो. शोधत राहा. स्वत:ची समजूत घालून नका घेऊ.
माझी तिसरी गोष्ट मृत्यूविषयी आहे.
मी १७ वर्षांचा होतो तेव्हा एक वाक्य वाचले होते. ‘जर तुम्ही रोज आपले आयुष्य आजचा दिवस शेवटचा असं समजून घालवलात, तर कमीत कमी एक दिवस तुमची समजूत खरी ठरेल.’ या वाक्याने माझ्यावर खूप परिणाम केला होता. तेव्हापासून जवळपास ३३ वर्षे मी रोज सकाळी उठतो आणि आरशात पाहून स्वत:ला विचारतो- ‘‘जर आज मला मरण यायचे असेल, तर आज जे मी करतो आहे तेच मला करायला आवडेल का?’ जर माझे उत्तर बरेच दिवस ‘नाही’ असेल, तर मला कळते की काहीतरी बदल करायची गरज आहे.
मला लवकरात लवकर कधीही मृत्यू येऊ शकतो ही कल्पना मला माझ्या आयुष्यातले महत्त्वाचे निर्णय घेताना खूप कामाला येते. कारण आपल्या बाह्य अपेक्षा, सारा अहंकार, लाज किंवा अपयशाची भीती हे सारं सारं मरणाच्या भीतीमध्ये नष्ट होतं. आणि जे महत्त्वाचं आहे, तेवढंच उरतं. तुम्ही मरणार आहात हे लक्षात ठेवणे म्हणजे तुम्ही काहीतरी गमावू शकता या भीतीपासून मुक्ती असं मी समजतो. तुम्ही आधीच इतके नागवे झालेले असता, की हृदयाचं सोडून दुसऱ्या कुणाचं ऐकण्याचं तुम्हाला कारणच राहत नाही.
साधारण वर्षांपूर्वी मला कॅन्सर असल्याचे निदान झाले. सकाळी ७.३० वाजता माझा स्कॅन झाला आणि स्वादुपिंडापाशी मला भला मोठा ट्युमर असल्याचे स्पष्ट झाले. मला स्वादुपिंड शरीरात कुठे असते हेही ठाऊक नव्हते. डॉक्टर म्हणाले हा जवळपास असाध्य अशा स्वरूपाचा कॅन्सर आहे आणि मी काही सहा महिन्यांपेक्षा जास्त जगणार नाही. डॉक्टरने मला घरी जाऊन साऱ्या गोष्टींची आवराआवर करायला सांगितले, म्हणजे दुसऱ्या शब्दात तो मला मृत्यूसाठी तयार राहायला फर्मावत होता. याचाच दुसरा अर्थ म्हणजे पुढच्या दहा वर्षांत तुम्ही आपल्या मुलांना ज्या चार युक्तीच्या गोष्टी सांगणार होता, त्या सांगायला आता तुमच्याकडे फक्त सहा महिने आहेत. याचाच दुसरा अर्थ म्हणजे सगळी बटणं लावून तयार राहा. निरोप घ्यायची वेळ आलेली आहे. त्या निदानासोबत मी एक दिवस घालवला. त्या दिवशी संध्याकाळी माझी बायोप्सी झाली. त्यांनी माझ्या घशावाटे आणि पोटातून आतड्यात एन्डोस्कोप घुसवला, माझ्या स्वादुपिंडात सुई खुपसून त्यांनी तिथल्या पेशी काढल्या. मला अर्थात भूल दिली होती, पण माझी पत्नी म्हणाली की, जेव्हा डॉक्टर्सनी त्या पेशी सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहिल्या, तेव्हा ते आनंदाने रडू लागले. माझा कॅन्सर अतिशय दुर्मिळ असला, तरी शस्त्रक्रियेने तो बरा करता येण्यासारखा होता. माझ्यावर शस्त्रक्रिया झाली आणि मी आता ठणठणीत बरा आहे.
ही माझी मृत्यूशी झालेली सर्वात जवळची आणि बहुधा अजून दोन दशक तरी टिकेल अशी ओळख. आत्ता मी याविषयी एवढ्या अधिकारवाणीने बोलतो आहे, त्याचं कारण या एका उपयुक्त कल्पनेचं या अशा ओळखीत झालेलं रूपांतर.
मरण कुणालाच नको असतं. अगदी ज्यांना स्वर्ग हवा असतो त्यांचीही त्याकरिता मरण्याची तयारी नसते. तरीही मरण हे आपल्या सगळ्यांना एकत्र करणारच आहे. कोणालाही ते चुकलेले नाही. आणि हे खरंच अगदी बरोबर आहे, कारण मरण हा जीवनाचा सर्वात छान शोध आहे. तो जीवनातल्या बदलाचा शिल्पकार आहे. तोच जुन्याला दूर करून नव्याची वाट मोकळी करतो. आज, कदाचित तुम्ही चर्चेत आहात, पण उद्या तुम्ही हळूहळू म्हातारे व्हाल आणि दूर सारले जाल. नाट्यमय वाटले, तरी हेच सत्य आहे.
तुमच्याकडे अगदी मर्यादित वेळ आहे, म्हणूनच दुसऱ्या कोणाचं आयुष्य जगत तो फुकट घालवू नका. दुसऱ्यांच्या विचारावर आधारलेल्या निष्कर्षांचं जोखड आपल्या आयुष्यावर मिरवू नका. दुसऱ्यांच्या मतांच्या गलबल्यात आपला आतला आवाज दबून जाऊ नये याची काळजी घ्या. आणि सर्वात महत्त्वाचे, आपले हृदय आणि अंत:प्रेरणा यांचं ऐकायचं धाडस सदैव दाखवा. त्यांना जवळपास नेहमीच तुम्हाला काय बनायचे आहे, याची कल्पना असते. बाकी सगळे दुय्यम आहे.
जेव्हा मी तरुण होतो त्या वेळी होल अर्थ कॅटलॉग नावाचे मासिक प्रसिद्ध होत असे- जणू आमच्या पिढीचे बायबलच. इथून जवळच मेन्लो पार्क इथे राहणारा स्टेवर्ट ब्रांड नावाचा इसम ते काढत असे आणि त्याने आपल्या कवीप्रवृत्तीने ते मासिक सजवले होते. ही गोष्ट १९६० ची, पर्सनल कम्प्युटर किंवा डेस्कटॉप पब्लिशिंगच्या खूप आधीची. साहजिकच, हे मासिक पूर्णपणे टाईपरायटर, कात्री आणि पॉलोराईड कॅमऱ्याने बनवले जाई. जणू पेपरबॅक फॉर्ममधले गुगल. आणि तेही गुगल येण्याच्या ३५ वर्षे आधी. खूप आदर्शवादी, नेटके आणि नव्या कल्पनांनी भारलेले.
स्टेवर्ट आणि त्याचे सहकारी भरपूर वर्षे त्या मासिकाचे अंक काढत राहिले आणि जेव्हा त्याचा प्रवास संपला तेव्हा त्यांनी त्याचा शेवटचा अंक काढला. सत्तरीची मध्यान्ह चालू होती आणि मी तुमच्याच वयाचा होतो. त्या शेवटच्या अंकात शेवटच्या पृष्ठावर एक गर्द रानातल्या रस्त्याचे चित्र होते. त्याच्या खाली लिहिले होते.
हा त्यांचा शेवटचा संदेश होता… भुकेलेले राहा… वेडे राहा… मी सतत स्वत:साठी तेच मागतो आणि आत्ता जेव्हा तुम्ही पदवीधर होऊन बाहेर पडताय.. तेव्हा तुमच्यासाठी पण हीच इच्छा करतो आहे.
भुकेलेले राहा… वेडे राहा!!!
(मूळ भाषणाची तारीख- १२ जून २००५) (शब्दांकन – अमोल कडू) १६ एप्रिल २०१० – लोकप्रभा
एक उद्योजक म्हणून तुम्हाला मिळालेला आजवरचा सर्वात वाईट सल्ला कोणता होता? माझ्यासाठी तो होता, “स्वतः स्वतःचे बॉस बना. Be Your Own Boss.”
मी हा विचार माझ्या विशीत ऐकला होता आणि त्यानंतर स्वतःचा ‘बॉस’ बनण्यात मी बरीच वर्षे घालवली. माझ्यासाठी तो अत्यंत वाईट काळ होता. मालक-कर्मचारी यांच्यातला संवाद मी स्वतःशीच करायचो. मी कुठे चुकतोय, कुठे कमी पडतोय या आणि अशा बऱ्याच गोष्टींचा विचार करायचो.
पण हा संवाद माझ्या एकट्यापुरता मर्यादित होता.
पुढे अनेक यशस्वी लोकांना भेटल्यावर माझ्या लक्षात आले की, यापैकी कुणीही स्वतःचा बॉस बनण्याचा प्रयत्न करत नाही आहे. या सगळ्यांना एक गोष्टी पक्की ठाऊक आहे की, इतरांसाठी काम केल्यानेच यश प्राप्त होते. त्यामुळे त्यांनी आपापल्या परीने स्वतःचे बॉस निवडले होते.
काहीजण स्वतःच्या सहकाऱ्यांना बॉस मानत होते, तर काहीजण त्यांच्या ग्राहकांना. इतर काही त्यांच्या गुंतवणूकदारांना किंवा भागीदारांना. पण या सगळ्यांमध्ये एक गोष्ट समान होती. हे सगळे लोक नेहमी प्रेरित असत, त्यांना जबाबदारीची जाणीव असे आणि त्यांच्या कामाचं सर्वत्र कौतुक केलं जाई. ते जितके यशस्वी होत गेले, तितकेच जबाबदार होत गेले.
त्यामुळे जर तुम्ही अजूनही स्वतःचा बॉस बनण्याचा प्रयत्न करत असाल, तर ते लगेच सोडून द्या, त्याऐवजी योग्य बॉस शोधण्याचा प्रयत्न करा. चांगले काम करण्याचा प्रयत्न करा. ‘जे करावे लागते’ ते न करता, ‘जे करायला आवडते’ ते करण्याचा प्रयत्न करा. जो कोणता व्यवसाय कराल त्याची क्षितिजे विस्तारताना आपल्यामधील शक्यतांचा, क्षमतांचा वापर करा. स्वतःच स्वतःचे नायक बना…
हा लेख तुम्हाला कसा वाटला हे आम्हाला कमेंटमध्ये नक्की सांगा. आणि आवडल्यास लाईक आणि शेअर करा.
होरेशीओ नेल्सन. इंग्लंडचा प्रसिद्ध सेनापती नेल्सन म्हणायचा, ‘ज्यावेळी लढायचे की नाही या द्विधा मनस्थितीत मी असतो, त्या प्रत्येक वेळी मी लढण्याचाच निर्णय घेतो.’ जर्मनीचा सेनापती फोन मोल्तके सुद्धा आधी परिस्थितीचा अंदाज घ्यायचा आणि पटकन निर्णय घ्यायचा, मग भलेही घेतलेला निर्णय बरोबर असो किंवा चुकीचा. तो आपल्या निर्णयावर ठाम असायचा आणि आपण घेतलेला निर्णय बरोबर कसा आहे हे जगाला पटवून द्यायचा. आणीबाणीच्या बिकट परिस्थितीत निश्चित व ठाम निर्णय घेण्याचा गुण ज्या व्यक्तीकडे असतो, ते नक्कीच आपलं नाव जगाच्या इतिहासात रोशन करतात आणि यामध्ये आपल्या छत्रपती शिवरायांच्या निर्णय कथांबद्दल वेगळं सांगायची गरज नाही.
प्रत्येकाला आपल्या जीवनात विविध प्रसंगांना सामोरे जावे लागत असतं. मग ते प्रसंग आनंदाचे, दुःखाचे, धैर्याचे, भीतीचे, जबाबदारीचे कोणतेही असू शकतात. या सर्व प्रसंगाचे अस्तित्व म्हणजेच माणसाचे जीवन होय. अपेक्षित यश मिळवण्याची पहिली पायरी म्हणजे निर्णयक्षमता. जरी आपण आत्मविश्वासाला यशाची गुरुकिल्ली म्हटलं, तरी निर्णयक्षमता हेच यशाचं रहस्य असतं. जेव्हा आपण एखादी कृती करण्याचा निर्णय घेऊ तेव्हाच ती पूर्णतेच्या दिशेने आपली वाटचाल सुरु होईल.. नाहीतर जर तुम्ही निर्णयच नसेल घेतला तर यश अपयश लांबच्या गोष्टी.
कित्येकदा आपण ऐकतो की ‘त्यावेळी जरा चुकलंच, मी असा निर्णय घ्यायला नको होता, पण काय करणार? वेळ आता निघून गेली. निर्णयक्षमता वाढविण्यासाठी विचारक्षमता वाढली पाहिजे, ज्यांना स्वतःचे निर्णय घेता येत नाहीत अशा लोकांना नेहमी इतरांवर अवलंबून रहावे लागते. ते तटस्थ विचार करू शकत नाहीत. मी हे करू की ते करू, पण नेमकं हे कसं करू, मी हे केलंय खरं, पण हे बरोबर आहे का असे अनेक भंडावून सोडणारे प्रश्न पडत असतात आणि पडलेल्या या प्रश्नांची उत्तरे आपण दुसऱ्यांकडून घेतो. साध्या भाषेत सांगायचं झालं, तर आपण दुसऱ्यांच्या ओंजळीने पाणी पितो. पण ही सवय भावी आयुष्यासाठी घातक ठरू शकते. अशा व्यक्तींना निर्णयक्षमतेच्या अभावी स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीवच राहत नाही. स्वतःची स्वप्नं, इच्छा-आकांक्षा दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून पूर्ण करणाऱ्याला खरंच यशस्वी म्हणता येईल का? नक्कीच नाही…
मंडळी, तुम्ही जर ऐकावे जनाचे आणि करावे मनाचे या उक्तीनुसार काम करत गेला ना, तरंच तुम्ही योग्य दिशेने वाटचाल करू शकता. सिद्धार्थने जर आई-वडिलांनी सांगितल्याप्रमाणे गृहस्थाश्रमाचाच मार्ग अवलंबला असता, तर तो युगप्रवर्तक गौतम बुद्ध कधीच बनला नसता. आपला एखादा लहानातला लहान निर्णय एकतर आपले आयुष्य बदलू शकतो किंवा आयुष्य उद्ध्वस्त करू शकतो. जसे महाभारतातील दोन वेगवेगळ्या निर्णयांची आपण अजूनही चर्चा करतो. एक योग्य निर्णय म्हणजे अर्जुनाने कृष्णाला आपल्या पक्षात घेणे आणि दूसरा अयोग्य निर्णय दुर्योधनाने कृष्णाकडे सैन्याची मागणी करणे. एकाच परिस्थितीतील या दोन निर्णयांनी एकाचे आयुष्य उद्ध्वस्त करून टाकले तर दुसऱ्याचे समृद्ध.
त्यामुळे नेहमी आपल्या विचारशक्तीच्या जोरावर सांगोपांग विचार करूनच स्वतःचे योग्य निर्णय घेत चला. तुमचा एक योग्य निर्णय तुमचे भविष्य नक्कीच बदलू शकतो.
