Demat Account Transfer Guide 2026: शेअर बाजारात गुंतवणूक करताना अनेकदा आपण एका ब्रोकरकडून दुसऱ्या ब्रोकरकडे जाण्याचा विचार करतो. याचे कारण ब्रोकरेज चार्जेस कमी करणे असो किंवा नवीन ब्रोकरच्या प्रगत तंत्रज्ञानाचा लाभ घेणे असो; डीमॅट खात्यातील शेअर्स ट्रान्सफर करणे आता पूर्वीपेक्षा कितीतरी पतीने सोपे आणि सुरक्षित झाले आहे. १ एप्रिल २०२६ पासून लागू झालेल्या सेबीच्या नवीन मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, ही प्रक्रिया आता अधिक पारदर्शक झाली आहे.
डीमॅट खाते ट्रान्सफर का करावे? ( How to transfer a Demat account?)
गुंतवणूकदार आपले शेअर्स एका खात्यातून दुसऱ्या खात्यात हलवण्याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
कमी ब्रोकरेज: नवीन डिस्काउंट ब्रोकर्स अत्यंत कमी शुल्कात सेवा देत आहेत.
प्रगत टूल्स: २०२६ मध्ये अनेक ब्रोकर्स एआय-आधारित (AI) पोर्टफोलिओ ॲनालिसिस टूल्स पुरवत आहेत.
एकत्रीकरण: एकापेक्षा जास्त डीमॅट खाती असल्यास, व्यवस्थापनाच्या सोयीसाठी ती एकाच खात्यात विलीन करणे फायदेशीर ठरते.
वारसाहक्क: कुटुंबातील सदस्याच्या नावे शेअर्स ट्रान्सफर करण्यासाठी ही प्रक्रिया आवश्यक असते.
ऑनलाईन ट्रान्सफर प्रक्रिया (Easy & Fastest)
जर तुमचे जुने आणि नवीन खाते एकाच डिपॉझिटरीमध्ये (उदा. दोन्ही CDSL किंवा दोन्ही NSDL) असेल, तर ही प्रक्रिया अवघ्या काही तासांत पूर्ण होते.
A) CDSL ‘Easiest’ पोर्टलद्वारे:
१. नोंदणी: CDSL च्या अधिकृत वेबसाइटवर जाऊन ‘Easiest’ सुविधेसाठी नोंदणी करा.
२. ट्रस्टेड अकाऊंट जोडा: ज्या नवीन डीमॅट खात्यात (BOID) शेअर्स पाठवायचे आहेत, ते ‘Trusted Account’ म्हणून जोडा.
३. शेअर्सची निवड: तुमच्या पोर्टफोलिओमधील जे शेअर्स ट्रान्सफर करायचे आहेत, त्यांचे ISIN नंबर निवडा.
४. डिजिटल स्वाक्षरी: २०२६ च्या नवीन नियमांनुसार, आता ‘आधार ई-केवायसी’ (Aadhaar e-KYC) द्वारे तात्काळ पडताळणी केली जाते.
५. पुष्टीकरण: विनंती सबमिट केल्यावर २४ तासांच्या आत शेअर्स नवीन खात्यात जमा होतात.
B) NSDL ‘Speed-e’ पोर्टलद्वारे:
१. NSDL च्या ‘Speed-e’ प्लॅटफॉर्मवर लॉगिन करा.
२. ‘Delivery Instruction’ पर्याय निवडून नवीन खात्याचा तपशील भरा.
३. ई-टोकन किंवा डिजिटल स्वाक्षरी वापरून व्यवहाराची पुष्टी करा.
ऑफलाईन ट्रान्सफर प्रक्रिया (पारंपारिक मार्ग)
जर तुम्हाला ऑनलाईन प्रक्रिया कठीण वाटत असेल, तर तुम्ही ऑफलाईन मार्ग निवडू शकता:
तपशील भरा: यामध्ये ISIN नंबर, शेअर्सची संख्या आणि नवीन ब्रोकरचा ID अचूक भरा.
सबमिशन: ही स्लिप स्वाक्षरी करून ब्रोकरच्या ऑफिसमध्ये जमा करा. साधारण ३-५ कामकाजाच्या दिवसांत प्रक्रिया पूर्ण होते.
२०२६ मधील महत्त्वाचे बदल आणि अपडेट्स (Fact Check)
T+0 सेटलमेंट: एप्रिल २०२६ पासून सेबीने निवडक शेअर्ससाठी ‘T+0’ सेटलमेंट सुरू केली आहे, ज्यामुळे अंतर्गत ट्रान्सफर (Intra-depository) आता त्याच दिवशी पूर्ण होऊ शकते.
नॉमिनेशन अनिवार्य: जर तुमच्या जुन्या खात्यात नॉमिनेशन अपडेट नसेल, तर ट्रान्सफर प्रक्रिया नाकारली जाऊ शकते.
शुल्क (Charges): जर तुम्ही जुने खाते बंद करत असाल (Account Closure), तर शेअर्स ट्रान्सफर करण्यासाठी ब्रोकर कोणतेही शुल्क आकारू शकत नाही (सेबी नियम). मात्र, खाते चालू ठेवून ट्रान्सफर केल्यास प्रति कंपनी साधारण ₹१५ ते ₹२५ + GST शुल्क लागू शकते.
टॅक्स (Taxation): लक्षात ठेवा, स्वतःच्याच एका खात्यातून दुसऱ्या खात्यात शेअर्स ट्रान्सफर करणे हे ‘विक्री’ (Sale) मानले जात नाही, त्यामुळे यावर कॅपिटल गेन टॅक्स लागू होत नाही. मात्र, दुसऱ्या व्यक्तीला ट्रान्सफर करताना ‘गिफ्ट डीड’ आवश्यक आहे.
सावधानता आणि टिप्स
ISIN नीट तपासा: प्रत्येक शेअरचा १२ अंकी ISIN कोड वेगळा असतो, तो भरताना चूक करू नका.
UIN आवश्यकता: मोठ्या मूल्याच्या (₹५ लाखांहून अधिक) व्यवहारांसाठी आता वर्धित ऑथेंटिकेशन (Enhanced Authentication) अनिवार्य करण्यात आले आहे.
ब्रोकर कन्फर्मेशन: प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर दोन्ही ब्रोकर्सकडून ‘कन्फर्मेशन मेसेज’ आल्याची खात्री करा.
डीमॅट खाते ट्रान्सफर करणे ही आता क्लिष्ट प्रक्रिया राहिलेली नाही. २०२६ मधील डिजिटल क्रांतीमुळे तुम्ही घरबसल्या तुमचे आर्थिक नियोजन अधिक सक्षम करू शकता. योग्य ब्रोकर निवडा आणि तुमच्या गुंतवणुकीचा प्रवास सुखकर करा.
तुम्हाला तुमचे डीमॅट खाते ट्रान्सफर करताना काही तांत्रिक अडचण येत आहे का? किंवा नवीन ‘T+0’ नियमांबद्दल अधिक माहिती हवी आहे? कमेंट्समध्ये नक्की विचारा! अशाच आर्थिक आणि शेअर बाजारविषयक ताज्या अपडेट्ससाठी आमच्या ब्लॉगला पुन्हा भेट द्या!
स्मार्ट वुमन ती नाही जी फक्त पैसे खर्च करते, तर ती आहे जी पैशाने पैसा बनवायला शिकते! महिला मंडळींनो जर तुम्हालाही भविष्यात पैशांची चिंता न करता जगायचं असेल, तर आजच या फायनान्शियल टिप्स फॉलो करा.
सर्वात पहिला आणि महत्त्वाचा नियम म्हणजे आधी बचत, मग खर्च. अनेकदा आपण महिनाभरातून उरलेले पैसे वाचवण्याचा प्रयत्न करतो, पण नियम उलटा करायला हवा. पगार झाला किंवा हातात घर खर्चाचे पैसे आले की, आधी किमान २० ते ३० टक्के रक्कम बचतीसाठी बाजूला काढून उरलेल्या पैशातच महिन्याचे बजेट चालवायला शिकले पाहिजे. यासाठी ५०:३०:२० चा सुवर्ण नियम खूप फायदेशीर ठरतो. ज्यामध्ये ५०% रक्कम गरजांसाठी, ३०% इच्छांसाठी आणि २०% रक्कम भविष्यातील गुंतवणुकीसाठी वापरली जाते.
पुढची महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे पैसे फक्त कपाटात किंवा बँकेच्या साध्या खात्यात ठेवून वाढत नाहीत, कारण महागाईमुळे त्यांची किंमत कमी होत जाते. म्हणूनच त्या पैशांची योग्य ठिकाणी गुंतवणूक करा. तुम्ही दरमहा अगदी लहान रकमेपासून म्युच्युअल फंडामध्ये एसआयपी (SIP) सुरू करू शकता किंवा बँकेत आरडी (RD) चालू करू शकता. याशिवाय महिलांसाठी असलेल्या विशेष सरकारी योजना, जसे की ‘महिला सन्मान बचत प्रमाणपत्र’ किंवा पीपीएफ (PPF) चा नक्की फायदा घ्या. महिलांनी शॉपिंग करतानाही थोडे स्मार्ट बनले पाहिजे. अनेकदा सेल लागलाय म्हणून आपण नको असलेल्या गोष्टी खरेदी करतो, ज्याला ‘इम्पल्स बाइंग’ म्हणतात. कोणतीही मोठी खरेदी करताना स्वतःला २४ तास द्या आणि विचार करा की ती वस्तू खरंच गरजेची आहे का? तसेच ऑनलाईन शॉपिंग करताना कूपन कोड्स आणि कॅशबॅकचा आवर्जून वापर करा.
शेवटची आणि अत्यंत महत्त्वाची टीप म्हणजे स्वतःचा Emergency Fund तयार ठेवा. संकट कधीही सांगून येत नाही, त्यामुळे किमान ६ महिन्यांच्या घर खर्चाइतकी रक्कम अशा ठिकाणी सुरक्षित ठेवा, ज्याला अत्यंत गरजेच्या वेळीच हात लावला जाईल. थोडक्यात सांगायचे तर, पैशाची बचत करणे म्हणजे कंजूषपणा नसून ते तुमच्या सुरक्षित भविष्याचे भांडवल आहे. आज केलेली हीच छोटीशी बचत आणि योग्य गुंतवणूक उद्या तुम्हाला खऱ्या अर्थाने आर्थिकदृष्ट्या आत्मनिर्भर बनवू शकते. काय मग महिला मंडळी यापैकी तुम्ही कोणती टिप्स फॉलो करणार आहात? कमेंट करून नक्की सांगा आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम व्हा!
मित्रांनो, १ एप्रिल २०२६ पासून भारताच्या टॅक्स सिस्टिममध्ये मोठे बदल होत आहेत. विशेषतः नोकरदार वर्गासाठी सरकारने काही जबरदस्त ‘जॅकपॉट’ दिले आहेत, तर काही ठिकाणी नियम कडक केले आहेत. ९०% लोकांना हे नियम अजून माहित नाहीत, त्यामुळे हा ब्लॉग नीट समजून घ्या!
१. HRA मध्ये मोठा बदल: पुणे-मुंबई आता एकाच रांगेत!
आतापर्यंत फक्त मुंबई, दिल्ली, कोलकाता आणि चेन्नई या शहरांत राहणाऱ्यांना ५०% HRA वजावट मिळायची. पण आता पुणे, बंगळुरू, हैदराबाद आणि अहमदाबाद या शहरांचा समावेश ‘मेट्रो’ यादीत झाला आहे.
फायदा: या शहरांत राहणाऱ्यांना आता ४०% ऐवजी ५०% HRA वजावट मिळेल.
ट्विस्ट: आता Form 124 (जो जुन्या Form 12BB ची जागा घेईल) मध्ये घरमालकासोबतचे तुमचे नाते सांगावे लागेल. पालकांना भाडे देऊन टॅक्स वाचवायचा असेल, तर पक्का बँक ट्रान्सफर पुरावा अनिवार्य आहे!
२. मुलांच्या शिक्षणासाठी मोठा ‘रिलिफ’
गेल्या कित्येक वर्षांपासून मुलांच्या शिक्षणावर मिळणारी वजावट अत्यंत कमी होती. आता ती थेट ४ पटीने वाढली आहे:
Education Allowance: महिना १०० रुपयांवरून थेट ३,००० रुपये प्रति मूल (जास्तीत जास्त २ मुले).
Hostel Allowance: महिना ३०० रुपयावरून थेट ९,००० रुपये प्रति मूल.
फायदा: दोन मुले असतील, तर वर्षाला २.८८ लाख रुपयांपर्यंत अतिरिक्त टॅक्स वाचवता येईल!
३. जेवणाचे कूपन (Food Coupons) आता ‘महा’फायद्याचे
ऑफिसकडून मिळणाऱ्या सोडेक्सो किंवा जेवणाच्या कूपनची मर्यादा वाढवण्यात आली आहे.
आधी एका जेवणावर फक्त ५० रुपये टॅक्स-फ्री होते, आता ती मर्यादा २०० रुपये प्रति जेवण झाली आहे.
दिवसाला दोन जेवणं धरली तर वर्षाला साधारण १.०५ लाख रुपयांपर्यंत उत्पन्न टॅक्स-फ्री होऊ शकते.
४. ऑफिस गिफ्ट्स आणि बिनव्याजी कर्ज
गिफ्ट्स: कंपनीकडून मिळणारे दिवाळी गिफ्ट्स किंवा रिवॉर्ड्स आता १५,००० रुपयांपर्यंत टॅक्स-फ्री आहेत (आधी ही मर्यादा ५,००० होती).
कर्ज: जर तुम्ही कंपनीकडून व्याजाशिवाय कर्ज घेतले, तर २ लाख रुपयांपर्यंतच्या कर्जावर कोणताही ‘Perquisite Tax’ लागणार नाही. आधी ही मर्यादा फक्त २०,००० रुपये होती.
५. इलेक्ट्रिक वेईकल (EV) वापरताय?
जर तुमची कंपनी तुम्हाला कार देत असेल, तर आता इलेक्ट्रिक गाड्यांसाठी विशेष सवलतींचे नियम आले आहेत, ज्यामुळे तुमचे टॅक्स व्हॅल्यूएशन कमी होईल.
⚠️ सर्वात महत्त्वाची गोष्ट!
हे सर्व फायदे प्रामुख्याने Old Tax Regime (जुनी कर रचना) निवडणाऱ्यांसाठी आहेत. तसेच, हे सर्व ‘Heads’ तुमच्या CTC (पगार रचनेचा) भाग असणे आवश्यक आहे. जर तुमच्या सॅलरी स्लिपमध्ये हे नाव नसतील, तर तुम्हाला फायदा मिळणार नाही.
काय कराल?
त्वरीत तुमच्या HR शी संपर्क साधा आणि नवीन नियमांनुसार तुमचे पगार स्ट्रक्चर अपडेट करून घ्या. १ एप्रिलच्या आधी हे काम झाले तरच संपूर्ण वर्षभर फायदा मिळेल!
हा व्हिडिओ/पोस्ट तुमच्या ऑफिसच्या ग्रुपवर नक्की शेअर करा आणि अशाच ‘मनी-सेव्हिंग’ टिप्ससाठी फॉलो करा!
प्रत्येक व्यक्तीची काही स्वप्नं असतात. ती आज ना उद्या पूर्ण करायची त्यांची इच्छाही असते. स्वत:साठी, कुटुंबासाठी बचत करून त्या बचतीचा पुढे भविष्यात योग्य वापर त्यांनाही करायचा असतो आणि इथेच गुंतवणूक ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
गुंतवणूक ही आर्थिक साक्षरतेमधील अत्यंत महत्त्वाची पायरी आहे. गुंतवणूक म्हणजेच कोणत्याही संसाधनाच्या किंवा मालमत्तेच्या वाढीसाठी वापरलेली नियोजनबद्ध पद्धत होय. गुंतवणूक ही आर्थिक विकासासाठी महत्त्वाची असते, कारण ती अर्थव्यवस्थेच्या सकारात्मक वाढीसाठी तसेच भविष्यातील विविध गरजांसाठी निधी तयार करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावते.
सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर, गुंतवणुकीचा अर्थ एखाद्या गोष्टीत थोडा वेळ किंवा पैसा घालणे आणि कालांतराने मोठी रक्कम परत मिळवणे होय.
गुंतवणुकीचे चार मुख्य प्रकार आहेत जे गुंतवणूकदाराच्या गरजा किंवा उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी विभागण्यात आले आहेत ते प्रकार खालीलप्रमाणे :
वाढ गुंतवणूक
बचावात्मक गुंतवणूक
रोख गुंतवणूक
निश्चित व्याज गुंतवणूक
१. वाढ गुंतवणूक
वाढ गुंतवणूक ही गुंतवणुकीची अशी पद्धत आहे ज्यामध्ये वाढीच्या संभाव्यतेवर लक्ष केंद्रित करून गुंतवणूकदाराची संपत्ती किंवा भांडवल वाढविले जाते.
२. बचावात्मक गुंतवणूक
बचावात्मक गुंतवणूक ही एक अशी रणनीती आहे, जिथे तुम्ही शक्य तितकी कमी जोखीम घेता आणि अशी गुंतवणूक उत्पादनं निवडता. ज्यांचा मागील काही वर्षांचा परतावा चांगला आहे किंवा त्यात सातत्य दिसून येत आहे. सामान्यतः, यामध्ये बलाढ्य कंपन्यांचे स्टॉक यात समाविष्ट असतात, जे प्रत्येक वर्षी निश्चित लाभांश देतात.
३. रोख गुंतवणूक
रोख गुंतवणूक म्हणजे अल्प-मुदतीची साधने किंवा बचत खात्यांमध्ये साधारणपणे ९० दिवस किंवा त्यापेक्षा कमी कालावधीची गुंतवणूक ज्यामध्ये सामान्यतः कमी व्याजदर असतो किंवा गुंतवणुकीच्या दुसऱ्या पद्धतीच्या तुलनेत तुलनेने कमी जोखीम दरासह परतावा असतो.
४. निश्चित व्याज गुंतवणूक :
ज्या गुंतवणूक पद्धतीमध्ये निश्चित व्याज परताव्याची हमी असते ती गुंतवणूक पद्धती निश्चित व्याज गुंतवणूक म्हणून ओळखली जाते. विशिष्ट निश्चित उत्पन्नाच्या आधारे गुंतवणूकदाराला व्याज म्हणून परतावा दिला जातो.
११) सरकारने किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी बाजारात विक्रीसाठी आणलेले कर्जरोखे
गुंतवणूकीचे काही प्रमुख फायदे पुढीलप्रमाणे आहेत :
1. भविष्याची सुरक्षितता :
गुंतवणूक केल्यामुळे भविष्यासाठी आर्थिक सुरक्षितता मिळते. वयाच्या वाढीसोबत किंवा निवृत्तीच्या वेळी एक नियमित उत्पन्न स्रोत यामुळे निर्माण होतो.
2. आर्थिक स्वातंत्र्य :
गुंतवणूक केल्यामुळे संबंधित व्यक्तीला आणि तिच्या कुटुंबियांना आर्थिक स्वातंत्र्य मिळते. गरजेप्रमाणे पैसे वापरण्याची मुभा मिळते आणि इतरांवर अवलंबून राहावे लागत नाही.
3. महागाईशी लढा :
महागाई वाढत असताना, गुंतवणूक केलेले पैसे जास्त परतावा देऊन महागाईशी सामना करण्यासाठी मदत करतात.
4. कर बचत :
काही गुंतवणूक साधने कर सवलत देतात, ज्यामुळे आपण आपल्या उत्पन्नावरील कर कमी करू शकतो.
5. धनवृद्धी :
गुंतवणूक केल्यामुळे आपल्याला पैसे अधिक वाढवता येतात, ज्यामुळे आपल्याला भविष्यात मोठ्या योजना आखता येतात.
6. आपत्कालीन परिस्थितीत मदत :
गुंतवणूक केल्याने त्या निधीचा वापर आपण आपत्कालीन परिस्थितीत करू शकतो, ज्यामुळे आपल्याला अनपेक्षित संकटांचा सामना करण्यात सोपे जाते.
गुंतवणूक ही दीर्घकालीन दृष्टीकोनातून केल्यास अधिक फायदेशीर ठरू शकते. त्यामुळे प्रत्येकाने आपल्या उत्पन्नाच्या रकमेतील काही प्रमाणात रक्कम चांगला परतावा देणाऱ्या गोष्टींमध्ये गुंतवली पाहिजे.
सरंक्षण निधी,धर्मादाय सामाजिक संस्था, शैक्षणिक आणि संशोधन संस्था यांना मदत करणे हे व्यक्तीचे समाजभान जागृत असल्याचे लक्षण आहे. या सामाजिक जाणिवेस जुनी आयकर प्रणाली प्रोत्साहन देत असून अशा संघटना संस्था यांना दिलेल्या देणगीस आयकर कायद्यातील कलम 80 G आणि 80 GGA नुसार काही सवलती देण्यात आल्या आहेत. या सवलती नव्या पद्धतीने करमोजणी करणाऱ्या करदात्यांना लागू नाहीत.
करगणना ही करदात्यांच्या निव्वळ करपात्र उत्पन्नावर केली जाते. 80G नुसार दिलेली देणगी अनेक ठिकाणी 50% तर काही ठिकाणी 100% सवलत मिळते 80 GGA ही सवलत केवळ शैक्षणिक आणि संशोधन करणाऱ्या संस्थेस दिलेल्या देणगीस 100% सवलत मिळते. या दोन्ही सवलती एकूण सामाजित उत्पन्नाच्या (80 G नुसार मिळू शकणारी सवलत वगळून येणारे उत्पन्न) 10% या मर्यादेत सूट मिळते.
याचाच अर्थ असा की,
करदात्यांच्या-
●सर्व मार्गाने मिळणाऱ्या उत्पन्नाची बेरीज केली जाईल यात अल्पकालीन दिर्घकालीन भांडवली नफा मिळवला जाईल याशिवाय त्यात जे उत्पन्न करपात्र नाही तेही मिळवले जाईल.
●त्यातून 80G अथवा 80 GGA खाली मिळू शकणारी वजावट वगळून अन्य वजावटी घेतल्या जातील.
●आता जे उत्पन्न मिळाले ते करदात्याचे सामाजित उत्पन्न समजले जाईल त्याच्यातून जास्तीत जास्त 10% या मर्यादेत देणगी वजा केली जाईल.
करपात्र उत्पन्न काढताना,
सामाजित उत्पन्नातून करपात्र नसलेले उत्पन्न, कायद्याने मिळणाऱ्या सर्व वाजावटी पात्र देणगीच्या वजावटीसह घेतल्यास निव्वळ करपात्र उत्पन्न मिळेल.
80 G आणि 80 GGA नुसार सवलत मिळण्यासाठी आवश्यक गोष्टी
●₹2000/-हून अधिक देणगी रोख दिली असेल तर सूट मिळत नाही. याहून अधिक रकमेची देणगी चेक, डिमांड ड्राफ किंवा ऑनलाइन पद्धतीनेच द्यावी.
●दिलेल्या देणगीच्या पावतीवर देणगीदाराचे नाव, पॅन, रक्कम आणि देणगी कोणत्या पद्धतीने दिली याचा उल्लेख असावा.
●याच पावतीवर देणगी स्वीकारणाऱ्या निधी किंवा संस्थेचा नोंदणी क्रमांक, वैधता, संस्थेचा पॅन आणि सूट पात्रता टक्केवारी यांचा उल्लेख असावा.
●अलीकडेच विवरणपत्र भरताना देणगी संदर्भ क्रमांक मागितला जातो तो आहे की नाही ते पाहावे.
●देणगी स्वीकारणारी संस्था स्वदेशी असावी.
यासंदर्भात विचारले जाणारे सर्वसाधारण प्रश्न आणि त्याची उत्तरे-
★देणगीस असलेल्या सवलतीचा लाभ आपला मालक आपल्याला देऊ शकेल का?
~देणगी थेट करदात्यांच्या पगारातून कापून थेट देण्यात आली असेल तर त्याचा लाभ मालक देऊ शकतो.
★विवरणपत्र सादर करताना देणगी पावती देण्याची गरज आहे का?
~ आता विवरणपत्र कागद विरहित पद्धतीने सादर केली जात असल्याने देणगी पावती देण्याची गरज नाही. मोजणी करणे किंवा आयकर खात्याने देणगीचा तपशील मागितला तरच पावतीची गरज लागेल.
★देणगीची पावती विशिष्ठ नमुन्यातच असावी असे काही आहे का?
~ नाही, देणगी देणारा आणि स्वीकारणारा यांची वर दिल्याप्रमाणे सर्व माहिती आणि संदर्भ क्रमांक पावतीमध्ये असायला हवा.
★जर मालकाने सर्वांची एकत्रित देणगी दिली असेल तर पावती कशी असावी?
~अशा परिस्थितीत कंपनी लेटर हेडवर जबाबदार व्यक्तीने दिलेले पत्र आणि सर्वाचा वेगळा एकत्रित तपशील पुरेसा आहे.
★देणगीवर मिळणारा कर सवलतीचा लाभ सर्व प्रकारच्या उत्पन्नातून घेता येतो का?
हो, विहित मर्यादेत पगार, पेन्शन, व्याज, घरभाडे भांडवली नफा अन्य उत्पन्न या सर्वांसाठी या करसवलतीचा लाभ घेता येतो.
★अनिवासी भारतीय या सवलतीचा लाभ घेऊ शकतात का?
~हो, अनिवासी भारतीय त्याच्या भारतातील उत्पन्नावर हा लाभ घेण्यास पात्र आहेत.
★विवरणपत्र भरून झाले आणि ते खात्याकडून मान्य केले गेले आहे परंतु माझ्याकडून देणगीचा लाभ घेण्याचे राहून गेले अशा प्रसंगी हा लाभ मला कसा मिळवता येईल?
~विवरणपत्र दुरुस्ती करण्याची मुदत उलटून गेली नसेल तर सुधारित विवरणपत्र सादर करून हा लाभ मिळवता येईल.
★देणगीचे वर्गीकरण आणि खात्री कशी करता येईल?
~देणगीची पूर्ण सवलत अथवा 50% सवलत आहे त्याची माहिती आणि खात्री संस्थेचे नाव आणि पॅन याचा वापर करून आयकर विभागाच्या संकेतस्थळास भेट देऊन मिळवता येईल.
★पैश्याव्यतिरिक्त अन्य पद्धतीने दिलेल्या देणगीस सूट मिळते का?
~नाही फक्त पैशाच्या स्वरूपातील मदतीसच ही सवलत मिळते. आपण कपडे, धान्य, वस्तू स्वरूपात मदत करू शकत असलो तरी त्यास अथवा 2 हजार रुपयांहून अधिक रोख स्वरूपातील मदतीस ही सवलत उपलब्ध नाही.
★व्यक्तिशिवाय अन्य कोणास या सवलतीचा लाभ मिळतो का?
~हिंदू अविभाज्य कुटुंब, कंपनी, भागीदारी व्यवसाय यांची गणना कायद्याने निर्माण केलेली कृत्रिम स्वतंत्र व्यक्तीत होते त्यांनाही 80 G खाली लाभ घेता येतो.
★काही न्यास आहेत उदा सेव द चाईल्ड, अक्षयपात्र यांना केलेल्या मदतीस ही सवलत मिळते का? एनजिओस देणगी देऊन मला कर कसा वाचवता येईल?
~नमूद केलेल्या न्यासाना 50% सवलत आहे अन्य संस्था, न्यास, निधी, एनजिओ याबाबत आयकर विभागाच्या संकेतस्थळावर जाऊन सवलत मिळते की नाही, मिळत असल्यास किती मिळते? याची माहिती मिळवता येईल
आणि त्याप्रमाणे सवलत मिळेल.
अनेक संस्था ट्रस्ट बहुमोल सामाजिक कार्य करीत असतात. त्यांना कार्यकर्ते, मदतनीस आणि पैसे यांची चणचण भासते. अनेक अडचणींना तोंड त्यावे लागते तरी त्या निष्ठेने आपली कार्ये करीत असतात. आपण त्यात आपला प्रत्यक्ष सहभाग देऊ शकत नसलो तरी मदत नक्कीच करू शकतो. ही मदत वस्तुरूपात अथवा पैशात कशीही करता येऊ शकते. केवळ आयकरात सवलत मिळवावी असा या मागे हेतू नसेल अथवा नसावा असे मला वाटते. केवळ पैशांच्या स्वरूपातील मदतीस आयकर सवलत मिळते अशी सवलत मिळून काही कर वाचल्यास त्यात भर टाकून अधिक मदत करावी आणि आपली सहवेदना आणि समाजभान जागृत ठेवावे.
(लेखक मुंबई ग्राहक पंचायत या स्वयंसेवी ग्राहक संस्थेचे क्रियाशील कार्यकर्ते असून संस्थेच्या मध्यवर्ती कार्यकारिणीचे सदस्य आहेत याशिवाय महारेराच्या सामंजस्य मंचावर मानद सलोखाकार म्हणून कार्यरत आहेत. लेखात व्यक्त केलेली मते वैयक्तिक समजावीत)
1 मार्च 2024 रोजी अर्थसाक्षर डॉट कॉमवर पूर्वप्रकाशीत.
भारतामध्ये शेअर बाजार ही संकल्पना युरोपमधून आयात केलेली आहे. इ.स. १८७५ मध्ये याची मुहूर्तमेढ भारताची आर्थिक राजधानी ‘मुंबई’ने रोवली. मुंबई शेअर बाजाराची भव्य इमारत पाहून विश्वास बसणार नाही की, या बाजाराची सुरुवात याच ठिकाणी एका झाडाखाली झाली. जणू एका छोटय़ा रोपाचा हा फोफावलेला वटवृक्ष आहे. झाडाजवळ एक सभागृह बांधण्यात आले. तेथे ‘नेटिव्ह शेअर अॅण्ड स्टॉक ब्रोकर्स असोसिएशन’ या नावाने ही संस्था नावारूपाला आली. त्यानंतर तब्बल एकशेतीस वर्षांनी मुंबई शेअर बाजाराचे ‘मुंबई शेअर बाजार लिमिटेड’मध्ये रूपांतर झाले. सुरुवातीच्या काळात हे काम फक्त दुपारी बारा ते दोन या वेळात चालत असे. सकाळच्या वेळात खरेदी-विक्रीच्या नोंदी होत असत.
भारत सरकारने १९८९ मध्ये सेबीची स्थापना केली. शेअर बाजाराच्या कार्यपद्धतीवर अंकुश ठेवण्यासाठी १९९२च्या कायद्यान्वये सेबीला अधिकार प्राप्त झाले. भांडवल बाजारात हर्षद मेहतासारखे जे घोटाळे होत होते ते होऊ नयेत म्हणून केंद्रीय अर्थ मंत्रालयाने १९९४ मध्ये राष्ट्रीय शेअर बाजाराच्या कामकाजास प्रारंभ केला. यामुळे मुंबई शेअर बाजाराची मक्तेदारी संपुष्टात आली.
१९९५ पासून संगणक या माध्यमातून बोल्ट (बी. एस. ई. ऑन लाईन ट्रेडिंग) या पद्धतीद्वारे सौदे होण्यास सुरुवात झाली. राष्ट्रीय शेअर बाजारातील सौदे नीट (एन. ई. ए. टी.) या पद्धतीद्वारे करण्यास सुरुवात झाली. ४ जानेवारी १९९९ पासून एन. एस. डी. एल. व १५ जुलै १९९९ पासून सी. डी. एस. एल.मध्ये सर्टिफिकेटच्या स्वरूपातील शेअर्सचे डीमॅटमध्ये रूपांतर होण्यास सुरुवात झाली. पूर्वी समभागांची खरेदी-विक्री झाल्यानंतर सर्टिफिकेट रूपात ताबा मिळायला सुमारे तीन महिने लागत असत. याउलट आजच्या संगणक युगात व्यवहार झाल्यावर तिसऱ्या दिवशी समभागांचा ताबा मिळतो. यामुळे घोटाळे होण्यास पायबंद बसलेला आहे. शेअर बाजाराच्या पारंपरिक कार्यपद्धतीला छेद देऊन आजची नवीन कार्यपद्धती अस्तित्वात आलेली आहे. यामध्ये संगणकाचे स्थान लक्षवेधी आहे. कार्यालयात बसून सौदे होऊ लागले. आता तर जणू काही गुंतवणूकदाराने शेअर बाजाराला घरातील पडद्यावर आणले आहे. तंत्रज्ञानातील या क्रांतीमुळे शेअर बाजारातील उलाढालींचे प्रमाण प्रचंड प्रमाणात वाढले.
पूर्वी शेअर्स सर्टिफिकेट रूपात असत; परंतु आता इलेक्ट्रॉनिक रूपात केवळ नोंद केली जाते. त्यामुळे याला आता पेपरलेस ट्रेडिंग म्हटले जाते. या पद्धतीला डीमॅट पद्धती असे म्हणतात. नव्या उद्योगाची उभारणी करताना किंवा जुन्या उद्योगाचा विस्तार करताना मोठय़ा भांडवलाची आवश्यकता असते. हे भांडवल प्रायमरी मार्केटद्वारे उभारले जाते. शेअर बाजार म्हणजे सेकंडरी मार्केट. सेकंडरी मार्केट प्रायमरी मार्केटवर अलंबून असते.
शेअर बाजाराचे कामकाज सकाळी ९.५५ ते दुपारी ३.४५ पर्यंत चालू असते. कार्यालयीन कामकाजाची पूर्वतयारी सामान्यत: सकाळी नऊ वाजल्यापासून सुरू होते. सर्वप्रथम बोल्टला पासवर्डच्या सहाय्याने शेअर बाजाराच्या केंद्रस्थानाला जोडून घेतले जाते. शासनाच्या उद्योगधंदेविषयक बदलणाऱ्या धोरणांचा शेअर बाजाराच्या वधघटीवर परिणाम होतो. याशिवाय विशिष्ट कंपनीच्या व्यवस्थापनातील बदल, त्यांचे कंपनीसंबंधीचे विविध निर्णय शेअरच्या भावांवर परिणाम करतात. शेअर बाजाराची दृष्टी नेहमी पुढे गेलेली असते. सतत भविष्याचा वेध घेताना मागे वळून पाहायला कुणालाही फुरसत नसते. समभागांचा हा बाजार अत्यंत संवेदनाक्षम असतो. येथील व्यावसायिकाला चोवीस तास जागे राहावे लागते. नजर चौफेर ठेवावी लागते. राजकारण, उद्योगधंदे यावर त्याचे बारीक लक्ष असते.
निर्देशांक हा शब्द आपण नेहमीच ऐकतो. शेअर बाजारात जास्तीत जास्त उलाढाल करणाऱ्या प्रमुख कंपन्यांवर शेअर बाजाराचा निर्देशांक आधारित असतो. निर्देशांक हे राष्ट्राच्या आर्थिक परिस्थितीचे मोजमाप आहे. प्रसारमाध्यमांद्वारे नेहमी शेअर बाजाराचे माहितीपूर्ण चित्र रंगविलेले असते. अशा वेळी व्यक्ती व संस्थांना तज्ज्ञांची मदत घेणे उचित ठरते. या परिस्थितीने शेअर बाजारातील अनेक करिअरना जन्म दिलेला आहे.
अविकसित भारत आता विकसनशील देश आहे. त्यामुळे अनेक विदेशी गुंतवणूकदार विविध भारतीय उद्योगधंद्यांमध्ये गुंतवणूक करण्यात रस घेत आहेत. हे प्रमाण सतत वाढते आहे. आता त्यांना आठ टक्क्यांपासून साठ टक्क्यांपर्यंत गुंतवणूक करण्यास मुभा मिळालेली आहे. या अत्याधुनिक उद्योग जगतात उगवती पिढी काम करण्यास अधिक योग्य ठरते. उगवत्या पिढीला ही उत्तम संधी आहे. शेअर बाजाराच्या उद्योगांना उज्ज्वल भवितव्याची खात्री आहे.
आता आपण शेअर बाजारामध्ये येणाऱ्या घटकांची थोडक्यात ओळख करून घेऊया.
१) दलाल : शेअर बाजारात दलाल म्हणून काम करणे हा एक स्वतंत्र व्यवसाय आहे. मुंबई शेअर बाजार लिमिटेडमध्ये दलाल होण्यासाठी किमान बारावी उत्तीर्ण ही शैक्षणिक पात्रता आहे. त्यासाठी वय एकवीस वर्षे पूर्ण असणे जरुरीचे आहे. राष्ट्रीय शेअर बाजारामध्ये दलाल होण्यासाठी किमान पदवीधर असणे ही शैक्षणिक पात्रता आहे.
२) उपदलाल : कोणतीही गुंतवणूक न करता उपदलाल हा व्यवसाय सुरू करता येतो. यासाठी बारावीची परीक्षा उत्तीर्ण असणे बंधनकारक आहे. यासाठी किमान वय २१ असावे लागते. मुंबई शेअर बाजारात सबब्रोकरशिप न स्वीकारता रेमिशनरी म्हणूनदेखील काम करता येते. त्यासाठी किमान शैक्षणिक पात्रता बारावी असून स्वतंत्र व्यावसायिक असण्यास उपदलाल व रेमिशनरी यांना मनाई आहे.
३) पोर्टफोलिओ मॅनेजर : Port- Folio चा अर्थ खाते विभाग आहे. गुंतवणुकीत खूप विभाग असून प्रत्येक विभागाचे उपविभाग आहेत. गुंतवणूक कुठे, कशी, कितपत व केव्हा करावी, असे बरेच प्रश्न गुंतवणूकदारांना भेडसावत असतात. प्रत्येक गुंतवणूकदार हा गुंतवणूक बाजाराचा एक्सपर्ट असतो, असे नाही. त्यामुळे त्याला एक्सपर्टीजची जरुरी असते. पोर्टफोलिओ मॅनेजर होण्यासाठी सेबीकडे रजिस्ट्रेशन करणे आवश्यक असते. हा स्वतंत्र व्यवसाय असून काही आर्थिक संस्थांमध्ये नोकरीचे पददेखील आहे. यातून मिळणारे कमिशन हे आकर्षक असते. वार्षिक वेतन किमान आठ लाख रुपये असते.
४) गुंतवणूक सल्लागार : इन्व्हेस्टमेंट कन्सल्टंट होण्यासाठी रजिस्ट्रेशनची आवश्यकता नसते. इन्व्हेस्टमेंट कन्सल्टंटला करविषयक ज्ञान असल्यास त्याचे काम दर्जेदार होते. थोडक्यात, इन्व्हेस्टमेंट कन्सल्टंट गुंतवणूकदाराला माहिती पुरविण्याचे काम करतो.
५) अकाऊंटंट : अकाऊंटंटला अकाऊंट्स रिलेटेड सॉफ्टवेअरचे ज्ञान असणे अगत्याचे असते. कॉमर्समधील पदवीधर व सी.ए.ना इथे प्राधान्य असते. अकाऊंटंटला एक लाख ते पाच लाख रुपयांपर्यंत वार्षिक वेतन मिळते.
६) मुख्य कारकून : मुख्य कारकुनाला बाजाराची परिभाषा, बाजाराविषयी ज्ञान, किमान एक वर्षांचा अनुभव असल्यास सोयीचे होते. याला परीक्षा किंवा वयाचे बंधन नसते. अनुभव व बाजाराचे ज्ञान हे महत्त्वाचे आहे. दलालाच्या कामाच्या पसाऱ्याप्रमाणे त्याचे वार्षिक वेतन शहाण्णव हजार ते चार लाख रुपयांपर्यंत असते.
७) फंडामेंटल अॅनालिस्ट : रिसर्च कंपनीत म्युच्युअल फंड कंपनीज, प्रायव्हेट बँकिंग फंड मॅनेजमेंट कंपनीज या सर्व ठिकाणी सिक्युरिटी अॅनालिस्टला काम करण्याची संधी असते. एम.बी.ए. (फायनान्स), एम.बी.ए. (अकाऊंटसी) सी.ए. यांना प्राधान्य असते. शिवाय बी.टी.आय.चा फंडामेंटल अॅनालिसिसचा कोर्स करणे उपयुक्त ठरते.
८) टेक्निकल अॅनालिस्ट : दलाल डे ट्रेडर्स, ऑपरेटर्स, हाय नेटवर्दी इंडिव्हिजवल्स टेक्निकल अॅनालिसिसचा उपयोग करतात. यासाठी पदवीधर असणे पुरेसे आहे. शिवाय बी.टी.आय.चा टेक्निकल अॅनालिस्टचा स्पेशल कोर्स आहे. ९) फंड मॅनेजर : सुरुवातीला तीन वर्षे अनुभव घेण्यासाठी फंड मॅनेजरचा सहाय्यक म्हणून काम करावे लागते. त्यानंतर फंड मॅनेजर म्हणून काम मिळते. एम.बी.ए. (फायनान्स), सी.ए. अर्थतज्ज्ञ यांना प्राधान्य दिले आहे. फंड मॅनेजरला किमान वार्षिक वेतन दहा लाख रुपये असते.
१०) अॅसेट मॅनेजर : एम.बी.ए. (फायनान्स), अर्थतज्ज्ञ, सी.ए., शेअर बाजारातील अनुभवसंपन्न व्यक्ती, शेअर तज्ज्ञ यांची अॅसेट मॅनेजरच्या पदासाठी निवड केली जाते. शिवाय या कामासाठी बी.टी.आय.मधील विविध कोर्स उपयुक्त ठरतात.
११) आर्थिक गुन्हे अन्वेषक : या करिअरसाठी प्राधान्याने सी.ए., आय.एस.ए. यांना संधी असते. आयकर हिशेबाची साधने व तंत्रे माहीत असणाऱ्यास संगणकाच्या जाळ्याविषयी ज्ञान असणाऱ्यांना देखील संधी असते. कायद्याच्या चौकटीच्या आधारे योग्य मार्ग सुचविण्याएवढी क्षमता असणे आवश्यक आहे. नोकरीच्या पदांना वार्षिक वेतन किमान बारा लाख रुपये असते.
शेअर बाजाराच्या प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्था :
अ) बी.एस.ई. ट्रेनिंग इन्स्टिटय़ूट, बॉम्बे स्टॉक एक्स्चेंज लि. मुंबई, १८ व १९ वा मजला, पी. जे. टॉवर्स, दलाल पथ, फोर्ट, मुंबई- ४००००१, दूरध्वनी- २२७२१२३३/३४, २२७२११२६/२७. web site:http://www.bseindia.com
ब) नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज ऑफ इंडिया लि. बांद्रे-कुर्ला कॉम्प्लेक्स बांद्रे (पूर्व), मुंबई- ४०००५१. दूरध्वनी- २६५९८१००, २६५९८२५२/१६ web site:www.nseindia.com
क) इंडियन इन्स्टिय़ूट ऑफ कॅपिटल मार्केट, प्लॉट क्र. ८२, सेक्टर १७, वाशी, नवी मुंबई- ४००७०५ इंडिया,web site:www.utiicm.com दूरध्वनी- ९१-२२-२७८९२८१५/१६.
ड) सेंटर फॉर फायनान्शियस मॅनेजमेंट बंगलोर, १ ला ए क्रॉस, १७ वा ए मेन, जे. पी. नगर, फेज क्र. २, बंगलोर- ५६००७८.
इ) दी इन्स्टिटय़ूट ऑफ चार्टर्ड फायनान्शियल अॅनालिस्ट ऑफ इंडिया, खोली क्र. ३, बंजारा हिल, हैदराबाद- ५०००३४.
ई) इंडियन इन्स्टिटय़ूट ऑफ फायनान्स, अशोक विहार, २, दिल्ली- ११००५२, इंडिया.
